Regie: David Lean
Scenario: Robert Bolt, Michael Wilson
Met: Peter O'Toole, Omar Sharif, Alec Guiness, Jack Hawkins, José Ferrer, Anthony Quayle e.a.
217 min. / UK / Alle leeftijden

De man is een blanke onder de Arabieren, in een maagdelijk wit gewaad gehuld zit hij op z’n kameel, zijn helderblauwe ogen strak voor zich uit kijkend, een mentale oorlog woedt achter zijn facade. Dan heft hij zijn arm omhoog, een zwaard in de hand en hij schreeuwt: no prisoners, no prisoners!

Het is één van de vele krachtige beelden uit David Lean’s epos 'Lawrence Of Arabia' uit 1962, een film die waarschijnlijk eeuwig zal blijven voortleven als de enige epische spektakelfilm met als onderwerp de identiteitscrisis van een al dan niet homoseksuele Brit.

T.E Lawrence wordt tijdens de eerste wereldoorlog door de Britse bevelhebbers in Caïro de woestijn ingestuurd om de Arabieren, onder leiding van prins Feisal, op te zoeken en een “schatting” te maken van hun strijd tegen de Turken. Uiteindelijk zal Lawrence de verschillende Arabische stammen verenigen en een beslissende factor spelen in het winnen van de oorlog.

Dat zijn de grote lijnen van de plot van deze film, maar daar was het de filmmakers duidelijk niet om te doen. 'Lawrence' is eerst en vooral een karakterstudie, een poging om de psyche van “El Aurens” te doorgronden. We zien hem aan het begin van de film rondlopen in de Engelse basis van Caïro als een kip zonder kop, in een uniform dat hem nauwelijks lijkt te passen. Eens hij de woestijn bereikt, lijkt hij zich beter op z’n gemak te voelen, ver weg van de plechtstatigheden die de Britse samenleving met zich meedraagt. We krijgen meteen de indruk dat Lawrence liever alleen is, of tenmidde van mensen die niet uit dezelfde cultuur komen als hij, en hem bijgevolg niet op de basis van die cultuur beoordelen. Hij weet een indruk te maken op prins Feisal, en krijgt diens adjudant, Ali, zelfs zover de Nefoed-woestijn met hem over te steken om Akaba te veroveren op de Turken. Lawrence is een mens waarvoor anderen zouden willen sterven in de woestijnwereld van de Arabieren. In de wereld van de Britten is hij de clown die tafeltjes omver loopt in de messhall.

Later ondertekent hij een document, en hij is niet in staat om te zeggen met welke naam hij dat doet – Lawrence? El Aurens? Wanneer hij de Sinaï oversteekt, en van de andere kant van het Suezkanaal een officier hem vraagt wie hij is, heeft hij er geen antwoord op – hij heeft geen idee wie of wat hij is.

Die identiteitscrisis is één van de voornaamste thema’s in de film, aangesterkt door een homoseksuele ondertoon – de manier waarop Lawrence naar z’n twee bedienden kijkt, laat weinig aan de verbeelding over. Ook is Lawrence een masochist, die er op de één of andere manier van geniet wanneer hij gegeseld wordt door de Turken. Die de woestijn opzoekt en er plezier beleeft, ondanks het feit dat hij gewaarschuwd werd dat de woestijn “een hels fornuis is”. Misschien is dat wel juist wat hem erin aantrok.

Dit alles is filmgeschiedenis. Of het ook geschiedenis uit de boeken is, moeten historici maar uitmaken, maar het is al vaker gezegd dat er in Lawrence regelmatig een loopje met de feiten wordt genomen. Maakt dat echt uit? Misschien wel, misschien hebben filmmakers wel degelijk een verantwoordelijkheid tegenover de waarheid. Maar laten we ook wel wezen: deze film handelt niet over historische feiten waar tegenwoordig (en zelfs toen de film gemaakt werd) een emotionele waarde aan gehecht kan worden, zoals met pakweg een film over de holocaust wel het geval is. En ook houdt Lawrence zich aan z’n eigen morele code, in de zin dat de Turken niet als tweedimensionale schurken worden opgevoerd (Ali wenst hen uiteindelijk zelfs Gods hulp toe onder het Engelse geweld), terwijl de Arabieren, en in de eerste plaats Lawrence zelf, alles behalve onschuldige schaapjes zijn.

'Lawrence Of Arabia' werd gemaakt door een filmmaker op het hoogtepunt van z’n talent – David Lean had net 'Bridge On The River Kwai' gemaakt, en slaagde erin zichzelf hiermee te overtreffen. Dit is een visueel schouwspel zonder gelijke, met adembenemende woestijnvista’s, een onberispelijke mise-en-scène en close-ups die bewijzen hoe effectief close-ups in het wide screen-procédé wel kunnen zijn. Let op de montage: niemand kan ooit vergeten hoe die uitgeblazen lucifer plots een opkomende zon wordt, en zo van die momenten zijn er nog – de alarmbel van Akaba die net iets te vroeg klinkt, en heel even over een medium close-up van Lawrence te horen is; de truc met het naamkaartje van de journalist, dat plots in andere handen blijkt te zijn... Je kunt blijven opsommen.

De epische, majestueuze grandeur van de film wordt bijgestaan door één van de beste filmscores die ik ooit heb gehoord – de muziek van Maurice Jarre blijft nog dagen in je hoofd hangen, en is er een perfect voorbeeld van hoe een enkel thema gewijzigd kan worden om zowat alle mogelijke emoties los te weken.

Omar Sharif heeft ooit onder woorden kunnen brengen waarom een film als Lawrence vandaag niet meer gemaakt zou kunnen worden: beeld je in dat je naar een producer zou stappen met een filmproject dat enorm veel geld zou kosten, waar nauwelijks actie in zit, waar geen vrouwen in meespelen én dat bijna vier uur duurt. Je zou gewoon worden weggelachen.

Grootschalig als de film is, blijft het toch een intiem gegeven waar het rond draait – een man die met zichzelf geconfronteerd wordt en niet weet wat hij moet denken van wat hij ziet. Het is een indrukwekkende prestatie.



Noot: 'Lawrence Of Arabia' werd in 1962 uitgebracht op een lengte van 222 minuten. De bioscoopexploitanten drongen er echter op aan enkele incisies te maken om een extra voorstelling per dag mogelijk te maken, en een twintigtal minuten materiaal werd verwijderd. Enkele jaren later verdwenen er nog eens 15 minuten voor de televisie-uitzending van de film. Deze beide ingekorte versies bleven sindsdien de ronde doen, zeer tegen de zin van regisseur David Lean, tot in 1989 James Harris, in samenwerking met cineasten als Steven Spielberg en Martin Scorsese, aan de restauratie van de film begon. Zo goed als al het verdwenen materiaal kon teruggevonden en opgepoetst worden, waardoor de uiteindelijk versie op 217 minuten kwam. Deze versie wordt tegenwoordig standaard verspreid op video en DVD. Zorg ervoor dat u de ingekorte versies vermijdt.

Door Dennis Van Dessel 17/09/2003 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

 Lees de reacties (4) van anderen of geef uw mening