Regie en scenario: George Sluizer
Met: Géne Bervoets, Bernard-Piere Donnadieu, Johanna Ter Steege e.a.
107 min. / NL-F / 1988

De carrière van regisseur George Sluizer is één van de weinige, samen met misschien die van Michael Cimino en Peter Bogdanovich, die je echt tragisch kunt noemen. De man toonde een ongelooflijk talent met zijn thriller ‘Spoorloos’, mocht zelfs naar Amerika verkassen omdat die zo goed ontvangen werd, en verknalde het vervolgens fenomenaal. Hij maakte zelfs de remake ‘The Vanishing’, waarin hij z’n eigen film totaal de mist in hielp gaan, en sindsdien heeft hij zich onledig gehouden met projecten zoals het nooit afgewerkte ‘Dark Blood’ en ‘La Balsa de Piedra’, dat u natuurlijk allemaal hebt gezien. Dit is een man die één keer, misschien per ongeluk, een fantastische opflakkering van talent liet zien en vervolgens even snel weer uitdoofde. Niet dat u daarvan hoeft wakker te liggen: ‘Spoorloos’, zijn verfilming van Tim Krabbé’s novelle ‘Het Gouden Ei’ uit 1988, staat er nog steeds als een huis.

Rex Hofman (Géne Bervoets) en Saskia Wagter (Johanna Ter Steege) zijn een jong koppel dat samen op fietsvakantie gaat in Frankrijk. Tijdens een pit stop aan een tankstation gaat Saskia echter drankjes kopen in het winkeltje om nooit terug te keren. Rex schiet in paniek, haalt de politie erbij, maar zonder resultaat. Gedurende de volgende drie jaar blijft Saskia spoorloos. Voor Rex begint een obsessieve speurtocht naar zijn vriendin, die zijn hele leven gaat overnemen – een nieuwe relatie, zelfs na drie jaar, is gedoemd vanaf het begin omdat hij Saskia niet kan loslaten en zijn dagelijkse leven bestaat uit het afdrukken en ophangen van posters, verschijningen op Franse tv-programma’s en het opvolgen van tips. Dan, op een mooie dag, staat er plots een ietwat sullig mannetje voor z’n neus – een leerkracht chemie aan een Franse middelbare school met een ringbaardje en absoluut niets dreigends in z’n gedrag. Hij toont Rex Saskia’s autosleutels als bewijs dat hij haar ontvoerder was en biedt hem één kans om mee te komen naar Frankrijk en te ontdekken wat er met Saskia gebeurd is.

Wat ‘Spoorloos’ zo uitzonderlijk maakt, is de structuur ervan: Sluizer neemt de meest fundamentele, doodeenvoudige conventies van hoe je op een filmische manier een verhaal vertelt, en vult die conventies vervolgens op zo’n manier in, dat hij de kijker van begin tot eind op het puntje van z’n stoel houdt. Elke verhaal bestaat in wezen uit drie akten, right? Set-up, ontwikkeling, afloop. En Sluizer geeft ons drie akten: tijdens het eerste deel krijgen we de relatie tussen Rex en Saskia te zien, hun reis door Frankrijk en tenslotte de verdwijning. Dan in het tweede deel verschuift de focus van de film plotseling radicaal en krijgen we te zien wie de ontvoerder is: Bernard-Pierre Donnadieu speelt Raymond Lemorne, brave huisvader en schoolmeester, die minutieus de ontvoering van een willekeurig slachtoffer voorbereidt. De manier waarop hij Saskia schaakt en wat hij vervolgens met haar doet, blijft echter een raadsel. Tenslotte, in het derde deel, zoekt Lemorne Rex op en begint hij hem te vertellen hoe zijn plannen precies in elkaar zaten en wat zijn bedoeling was. Deel één gaat dus over Rex, deel twee over Lemorne, in deel drie komen ze samen. Dat is in wezen een zeer simpele structuur, maar het gevolg is dat hoewel we na het eerste half uur van de film altijd méér weten dan het hoofdpersonage, we tegelijk helemaal niets weten. ‘Spoorloos’ is geen whodunit, want we weten vrijwel meteen wie het gedaan heeft. Ook de werkmethodes en motieven van de dader worden relatief vroeg uit de doeken gedaan. De vraag waar het hier om gaat, is wàt er precies gedaan werd, en het antwoord daarop krijg je pas tijdens de laatste twee minuten van de film. Sluizer gaat hier rechtstreeks tegen onze verwachtingen in: de meest voor de hand liggende vragen worden meteen beantwoord, de informatie die in we een normale thriller meteen zouden krijgen, wordt echter achtergehouden tot op het laatste moment.

Ook interessant is de manier waarop de personages zijn uitgewerkt: Lemorne, zo blijkt, is een intelligent man met een gezin, iemand die een doktersbriefje met zich meedraagt om aan de politie te bewijzen dat hij geen gordel hoeft te dragen in z’n auto. Zijn motieven waren niet seks, geld of macht. Hij wou alleen zien of hij in staat was om iets wreeds te doen. ‘Iedereen heeft wel eens dergelijke gedachten,’ vertelt hij Rex, ‘maar niemand gaat er ooit mee door, er is een rem in ons karakter die ons tegenhoudt. Bij mij was die rem er niet.’ Zo simpel is het. Niet alleen is dat een motivatie die de banaliteit van de doorsnee thriller overstijgt (“Ik was een misbruikt kind en alle vrouwen zullen boeten! Boeten zullen ze!”), maar wie goed oplet, merkt op dat moment ook de echo’s op met het karakter van Rex. Aan het begin van de film hebben Rex en Saskia een ruzie, wanneer ze zonder bezine vallen in het midden van een tunnel. Rex loopt geërgerd weg en laat Saskia achter in de auto – zijn vriendin slaat in paniek en roept z’n naam. Let goed op het gezicht van Géne Bervoets op dat moment: hij grijnst een kwaadaardig soort glimlachje. Hij heeft evenzeer een kern van wreedheid in zich, net als iedereen. De vraag is alleen waar dat ophoudt.

Géne Bervoets is overigens verrassend sterk als Rex: aan het begin van de film is hij een ietwat zelfingenomen verhollandste Belg die het nodig vindt om het Frans van Saskia te verbeteren en, hoewel hij van haar houdt, haar toch ook betuttelt. Naarmate het verhaal verder gaat, zien we echter iets in zijn blik verschijnen, iets in zijn gedrag, dat verraadt hoezeer de zoektocht naar zijn vriendin hem heeft verteerd. Hij ziet eruit alsof hij achter elke hoek haar gezicht verwacht, alsof hij al drie jaar geen nacht meer heeft kunnen slapen omdat haar herinnering hem achtervolgt. Tegenover hem staat dan Bernard-Pierre Donnadieu, die er griezelig normaal en joviaal uitziet: dit is een man van het goeie leven, iemand die je geen twee seconden zou bekijken als je hem tegenkwam op straat.

Tegenwoordig is dat bijna een constante geworden in thrillers: de slechterik blinkt uit door z’n banaliteit en dan moeten wij achterover vallen door de ironie van de situatie. Maar ‘Spoorloos’ werd gemaakt in ’88, op een moment dat we diep in de ‘Die Hard’, ‘Rambo’, Sylvester Stallone/Arnold Schwarzenegger-periode zaten. De brainy thriller, die het van mentale in plaats van fysieke actie moest hebben, zou in de (toch altijd overheersende) Amerikaanse cinema pas echt doorbreken met ‘The Silence of the Lambs’ – en in de Nederlandse filmindustrie was dit genre sowieso al zeer zeldzaam. Sluizer deed hier dus wel degelijk iets dat we nog niet zo vaak gezien hadden: hij maakte een psychologische thriller zonder enige echte actie, die toch bijna ondraaglijk suspensevol werd, enkel door de structuur ervan, door de ideeën die erachter zaten en door de onderkoelde acteerprestaties van de beide hoofdacteurs. Laat Sluizer dan nog zo diep gezonken zijn, deze neemt niemand hem ooit af.

Door Dennis Van Dessel 01/02/2005 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

 Lees de reacties (1) van anderen of geef uw mening