Regie: Chen Kaige
Scenario: Lillian Lee, Wei Lu
Met: Leslie Cheung, Fengyi Zhang, Gong Li, Qi Lu, Da Ying e.a.
171 min. / CH / 1993
DVD-release: oktober 2007, Living Colour Entertainment

Toen Chen Kaige enkele jaren geleden in Groot-Brittanië de abominabele rampetamp-thriller ‘Killing Me Softly’ mocht gaan draaien, deed hij dat in grote mate op kracht van zijn succes met ‘Farewell My Concubine’, een historisch drama dat zo mooi, gevoelig en emotioneel uitgebalanceerd is dat een mens zich wel moet afvragen hoe diezelfde regisseur daarna in staat kon zijn tot zo’n kermis van slechte smaak. Ook nu, meer dan tien jaar later, blijft de film immers een hypnotiserende ervaring, een spel van beweging, kleur en geluid dat echt onwaarschijnlijk geraffineerd in elkaar werd gestoken.

De plot draait rond Douzi en Shitou, twee jongetjes die tijdens de jaren dertig een opleiding krijgen in een acteertroep in Peking. Het leven van de toekomstige opera-acteurs is zwaar: rigoureuze fysieke training en mentale vernederingen zijn de orde van de dag, allemaal om toch maar beter de muze te kunnen dienen. Douzi is daarenboven een tenger, fijngevoelig kereltje, die door z’n moeder – een prostituée – werd opgevoed in een bordeel tot hij daar te groot voor werd, en vervolgens dan maar werd afgescheept naar de acteerschool. In de steek gelaten door zijn moeder en zonder dat hij enige liefde of warmte krijgt van de volwassenen op de school, klampt hij zich dan maar vast aan de veel sterkere Shitou. Tijdens één scène zien we twee liggen in de gemeenschappelijke slaapzaal die de leerlingen bewonen – de manier waarop ze elkaar in hun slaap omarmen, zou enkele jaren later vast niet meer gepikt worden.

Veel later, in de jaren veertig, treffen we Douzi en Shitou opnieuw aan. Onder de namen Dieyi en Xiaolou hebben ze ondertussen carrière weten te maken als de twee meest succesvolle operazangers van de stad. Het stuk dat ze telkens opnieuw spelen, is ‘Farewell My Concubine’, over een keizer, gespeeld door Xiaolou, die verslagen wordt door z’n grootste vijand. Zijn concubine, Dieyi, pleegt vervolgens zelfmoord met het zwaard van de keizer. Dieyi is nog steeds op zoek naar liefde waar hij die ook maar kan vinden: hij speelt al zo lang dezelfde vrouwenrol op het toneel, dat hij gaandeweg z’n eigen (seksuele) persoonlijkheid uit het oog is verloren. Hij is verliefd op Xiaolou en haat zichzelf om precies die reden. Wanneer Xiaolou besluit te trouwen met de prostituée Juxian, gespeeld door Gong Li, stort Dieyi’s wereld in.

Waar ‘Farewell My Concubine’ in hoge mate over gaat, is dus de identiteitscrisis van dat éne, zo kwetsbare personage, Dieyi. Wanneer hij als kind de acteerschool wordt binnengebracht, duurt het even voordat we als publiek doorhebben dat dit wel degelijk een jongen is: z’n kleren en de manier waarop z’n haar werd opgestoken, zouden ons eerder aan een meisje doen denken. Hoe heeft z’n moeder hem eigenlijk opgevoed? De leraars verplichten hem om een lied van buiten te leren waarin de tekst voorkomt: ‘In wezen ben ik een meisje en geen jongen.’ Dieyi probeert zo lang hij kan om die tekst om te draaien – in wezen ben ik een jongen – maar uiteindelijk moet hij toch toegeven. Nog voor hij de acteerschool verlaat, wordt hij door een oudere man verkracht, wat natuurlijk ook niet helpt om z’n verwarring te verlichten. Langs alle kanten wordt Dieyi bestookt door mensen die hem verplichten om z’n eigen identiteit weg te cijferen in functie van een bepaalde rol – de rol van dochter voor z’n moeder (hoewel dat niet met zoveel woorden wordt gezegd in de film), de rol van meisje voor z’n leraars, van lustobject voor de vieze ouwe vent die hem aanrandt en de rol van concubine voor Xiaolou. Uiteindelijk raakt Dieyi zichzelf helemaal kwijt – zoals één van de andere personages opmerkt: ‘Hij kent het verschil niet meer tussen fictie en realiteit. Of tussen man en vrouw.’ Geen wonder dan, dat we Dieyi een hele film lang bijna continu met z’n make-up aan zien rondlopen. Ik geloof dat z’n gezicht voor twee derde van z’n rol verscholen gaat onder de dikke lagen schmink die Dieyi nodig heeft om de concubine te spelen – Dieyi speelt tenslotte altijd toneel, hij kan niet anders meer.

‘Farewell My Concubine’ bevat drie grote lijnen, die door de hele film lopen: het emotionele, persoonlijke verhaal over Dieyi’s identiteitscrisis, de historische gebeurtenissen waaraan die gerelateerd worden (de inval van de Japanners, de overwinning van de Kuomintang, de opkomst van de communisten, de culturele revolutie) en tenslotte de cultuurgeschiedenis van China. We zien de opera immers evolueren van een klassiek theater waar grootse verhalen verteld worden, naar een centrum van volksopvoeding, waar stichtende vertellingen te horen zijn over de grootsheid van de communistische partij en Mao Zedong. Dieyi en Xiaolou maken deel uit van die eerste traditie, de klassieke opera die geen enkele andere ambitie heeft dan esthetisch te zijn – wanneer de maatschappij om hen heen verandert, moeten ze plots tot de vaststelling komen dat ze niet alleen uit de tijd zijn, maar ook mogelijk beschouwd worden als contrarevolutionairen, vergif voor het volk. Alledrie die lijnen in het verhaal versterken elkaar en geven een extra betekenis aan elkaar. Net zoals Dieyi niet meer weet wie of wat hij is, lijkt het land dat ook niet meer te weten, tijdens z’n verschillende veranderingen van regimes. Het enige dat steeds hetzelfde blijft, is de opera. Tot ook daar de verrotting toeslaat en ook de opera slachtoffer wordt van een soort identiteitscrisis.

Kaige brengt dat alles bijzonder gracieus in beeld: vooral tijdens het eerste uur van de film probeert hij de vaart erin te houden door regelmatig gebruik te maken van een steadicam, met een opvallend sterk effect. Daarna verschuift zijn stijl ietwat in de richting van het theatrale, het operatische. De kleuren worden feller, met krachtig rood en blauw. Scènes zoals die in het bordeel waar Xiaolou Juxian ontmoet, of een ontmoeting van Dieyi met een beschermheer die wel in is voor een avontuurtje, worden bewust erg theatraal geënsceneerd, om ons het gevoel te geven dat we naar een toneelproductie aan het kijken zijn. De hele film ziet er erg gestileerd uit, wat ook weer bijdraagt aan de inhoud – tenslotte gaat het hier over twee mensen die hun leven leiden via het theatrale. Dat neemt niet weg dat de regisseur zich hier en daar wel enigszins laat meeslepen: Dieyi raakt op een bepaald punt verslaafd aan de opium, en telkens wanneer hij in een roes is, vindt Kaige het nodig om hem te filmen door een aquarium heen. Je kunt ook overdrijven, natuurlijk.

‘Farewell My Concubine’ is een prachtige film: inhoudelijk veelgelaagd, rijk aan karaktertekening en visueel soms verrukkelijk. Dit is relevante oosterse cinema, waarin een nieuwe generatie filmmakers zich luidop vragen stelt over het hoe en waarom van de voorbije vijftig jaar. Magnifiek.

Door Dennis Van Dessel 26/01/2005 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

 Lees de reacties (1) van anderen of geef uw mening