Regie: Bryan Singer
Scenario: Christopher McQuarrie
Met: Kevin Spacey, Gabriel Byrne, Chazz Palminteri, Benicio Del Toro, Kevin Pollack, Stephen Baldwin e.a.
106 min. / USA / 1995

Deze debuutfilm van Bryan Singer heeft onderhand zo’n formidabele reputatie opgebouwd, dat het nog maar moeilijk te geloven is dat hij aanvankelijk niet zó enthousiast onthaald werd, zeker niet in de VS. Toonaangevend kritikaster Roger Ebert schreef de prent af met de woorden: “Voor zover ik de plot in elkaar kon puzzelen, kon het me niet schelen.” Dat is dan die klassieker die tegenwoordig op nummer 18 van de imdb top 250 staat. Het was pas na laaiend enthousiaste reacties in Europa (notenswaardig op het filmfestival van Cannes), dat de triomftocht van ‘The Usual Suspects’ begon. Voor wie de film nog niet gezien mocht hebben: de centrale plottwist wordt hier besproken – ik zou teveel interessante dingen onvermeld moeten laten als ik dat niet deed. Fair warning.

Wie is Keyser Söze? Kevin Spacey is Keyser Söze, of althans, daar gaan we vanuit aangezien alle mogelijke andere scenario’s helemààl een mindfuck zouden betekenen. Als mankepoot Verbal Kent zien we hem aan het begin van de film een politiekantoor binnenstappen, waar hij aan flik Dave Kujan (Chazz Palminteri), begint te vertellen hoe het komt dat er op een boot in de haven die ochtend een stapel verkoolde lijken gevonden werden. Zijn verhaal begint wanneer na een grootschalige diefstal, vijf criminelen samen in een line-up worden gezet. De politie kan uiteindelijk geen van hen iets maken (toch niet voor zover dat in de film te zien is), maar de vijf boeven besluiten achteraf wel om samen te werken aan een nieuwe overval. De klus verloopt vlot, tot blijkt dat hun toevallige ontmoeting in het politiebureau toch niet zo toevallig was. De mythische crimineel, koelbloedige moordenaar en internationale terrorist Keyser Söze zou het zo geregeld hebben om hen alle vijf bij elkaar te krijgen – allemaal hebben ze op de één of andere manier gestolen van Söze, en nu moeten ze hun schuld inlossen.

Waar veel films van afhangen, en zeker misdaadfilms, is de manier waarop de actie wordt waargenomen, het standpunt van perceptie. Welk personage volgen we, door wiens ogen zien we wat er gebeurt? Bryan Singer weet dat maar al te goed en het is op dàt punt dat hij ons als publiek beetneemt. We zijn geconditioneerd om alles dat we in een film zien te aanvaarden als de waarheid van die film en dat is dan ook wat we normaal gezien doen bij een eerste visie van ‘The Usual Suspects’. Maar de structuur – Spacey die achteraf alles vertelt aan Palminteri, de voice-over die ons daaraan herinnert over de loopt van de film – geeft aan dat we in feite alleen maar de visie van Verbal Kint te zien krijgen. Aan het einde blijkt dat Kint niet was wie hij beweerde te zijn. De namen in z’n verhaal haalde hij van het prikbord aan de muur of de naam onderaan de kop koffie waar de politie-inspecteur uit dronk, zijn verlamde hand en manke voet blijken enkel een show te zijn. We kunnen niets meer geloven van wat hij ons twee uur lang heeft verteld, het enige dat we wél zeker weten (en dan nog), is dat hij in feite Keyser Söze is. De hele film lang komt die vraag terug: wie is Keyser Söze, bestaat hij wel? Die vraag wordt beantwoord, maar dat is dan ook meteen de enige. Voor de rest staat alles open voor interpretatie en twijfel. Dit is het idee van de onbetrouwbare verteller ten top gedreven: niet alleen is de verteller onbetrouwbaar, zelfs zijn identiteit is een leugen.

Singer levert alle gebruikelijke dingen die we verwachten van een thriller – de plannetjes die er gesmeed worden, ruwe personages die snedige dialogen leveren (The greatest trick the devil ever pulled was convincing the world he didn’t exist), en actiescènes die perfect werken ondanks het feit dat ze op een klein budget gefilmd moesten worden en het bijgevolg grotendeels met suggestie moesten stellen. Kijk maar naar een scène waarin Pete Postlethwaite als Mr. Kobayashi in een lift staat, geflankeerd door twee bodyguards. De lichten gaat even uit, we krijgen twee lichtflitsen en tegen de tijd dat we opnieuw kunnen zien, zien we Postlethwaite daar alleen staan met twee bloedvlekken tegen de muur achter hem. We hebben geen steek gezien van de actie, maar het voelt wél zo aan. Nog zo’n mooie scène: de overval op een politiewagen die een smokkelaar in diamanten vervoert – Singer weet de choreografie van die scène ongelooflijk helder in beeld te brengen met een paar eenvoudige shots – eentje rechtstreeks boven de actie en dan een wijd shot van de betrokken auto’s, in feite is dat alles dat hij gebruikt om ons oriënteren, maar dat is genoeg. Eenvoud werkt. Als Singer had gewild, had hij van ‘The Usual Suspects’ een perfect aanvaardbare mainstream-thriller kunnen maken, die netjes van punt a naar punt b ging, hij had er het talent voor en de nodige logistieke beheersing om met zeer weinig middelen, toch de indruk te wekken dat je naar iets zat te kijken dat veel méér geld gekost had.

Maar nee, hij voegt die finale twist in – Verbal Kint vertelt het verhaal, en niemand had ooit gezegd dat hij de waarheid sprak. Dat verrassende einde kwam er nog voor dergelijke plot twists quasi standaard werden met de films van Shyamalan en prenten als ‘Fight Club’ – het publiek op die manier bij de neus nemen werd toen nog beschouwd als een riskant idee. Maar Singer neemt dat risico, en het rendeert – kunnen we wel iéts geloven van wat Verbal Kint/Keyser Söze heeft verteld? Wat is er echt gebeurd op die boot? Waarom heeft hij nu eigenlijk die overige vier kerels uitgekozen? Door één vraag te beantwoorden – wie is Keyser Söze – trekt Singer gelijk àl de rest in z’n film in twijfel. Alsof hij z’n publiek wil afstraffen voor hun nieuwsgierigheid, door hen het antwoord te geven waar ze de hele film lang naar op zoek zijn, maar in ruil daarvoor alle andere zekerheden af te nemen. Daar is lef voor nodig.

Kevin Spacey won een oscar voor zijn vertolking – persoonlijk vind ik het nu niet meteen z’n meest memorabele rol, maar hij is zoals gewoonlijk meer dan degelijk in z’n soms zielige, soms raadselachtige en uiteindelijk volstrekt onpeilbare persona van Verbal Kint. Hij moet hier een personage spelen dat op twee verschillende manieren geïnterpreteerd kan worden, zeker wanneer mensen een tweede keer gaan kijken, en dat lukt ‘m. Gabriel Byrne is heerlijk onderkoeld als bendelid Dean Keaton en vooral Benicio Del Toro steelt de show als onverstaanbaar mompelende dief.

Maar meer dan voor acteerprestaties zal ‘The Usual Suspects’ herinnerd worden voor z’n vlijmscherpe montage en z’n strakke regie – dit had een lachwekkende film kunnen zijn, maar het wordt zo overtuigend gebracht dat we niet anders kunnen dan er mee in opgaan. De hele prent is één grote bedriegerij van het publiek. Maar soms is het leuk om bedrogen te worden door iemand die er goed in is.

Door Dennis Van Dessel 23/10/2004 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

 Lees de reacties (13) van anderen of geef uw mening