The Remains of the Day film bespreking Digg* filmbespreking

The Remains of the Day

Regie: James Ivory
Scenario: Ruth Prawer Jhabvala
Met: Anthony Hopkins, Emma Thompson, James Fox, Christopher Reeve, Hugh Grant e.a.
134 min. / UK-USA / Alle leeftijden / 1993

Kazuo Ishiguro, de schrijver van de oorspronkelijke roman, heeft ooit in een interview gezegd dat hij ‘Remains of the Day’ behandelde als “een handleiding om je leven te verknallen”. Alles wat je niet mag doen - het onderdrukken van al je emoties, je leven laten leiden door anderen, je eigen stem laten verstommen ten dienste van anderen – al die dingen maken het hele leven op van het hoofdpersonage. Aan het einde van de dag kijkt hij terug op de voorbije dertig jaar van zijn leven en hoewel hij het nooit hardop zal zeggen, moet hij toegeven dat het allemaal verloren tijd is geweest.

De man in kwestie is Stevens (Anthony Hopkins), een butler voor een Engelse lord, Darlington. We ontmoeten Stevens voor het eerst ergens in de jaren dertig – hij is een man van strikte discipline, die enkel leeft om z’n meester te dienen en zijn eigen gedachten en emoties simpelweg uitschakelt om dat te doen. Met een onbeweeglijke stiff upper lip sluipt hij door de immense gangen van het huis, waar geen enkel stofje aan z’n waakzaam oog ontsnapt en alle bedienden naar hem opkijken als een strenge, maar faire chef.

Wanneer Lord Darlington (James Fox) een conventie organiseert op zijn landgoed voor afgevaardigden uit verschillende landen om de samenwerking tussen nazi-Duitsland en de rest van Europa te bespreken, wordt Stevens aangesteld als voornaamste verantwoordelijke om die samenkomst goed te laten verlopen. Kort voor de aanvang van de voorbereidingen, huurt hij dan ook een nieuwe huishoudster in: Miss Kenton (Emma Thompson). Terwijl Darlington probeert om als een ware gentleman een overeenkomst met de fascisten te bereiken, zien we Stevens ongewild van verdrongen passie smeulende blikken naar Miss Kenton werpen, maar zijn chronische emotionele constipatie verhindert hem om te handelen. Jaren later, wanneer Darlington al lang opgegeven is door de hele wereld als een nazi-sympathisant en het landgoed is overgegaan naar een Amerikaan (Christopher Reeve in z’n laatste rol voor z’n ongeluk), gaat Stevens Miss Kenton opnieuw opzoeken, in de hoop nog wat van z’n verloren tijd goed te maken. Maar tegen die tijd is het al lang te laat.

Wat we hier dus krijgen, is in essentie het verhaal van een man die zodanig vastzit in het keurslijf van het Britse klassesysteem, dat zelfs de meest extreme emotionele omstandigheden hem er niet toe kunnen overhalen om iets van z’n gevoelens te laten merken. Stevens’ eigen vader komt nog een tijdje werken in Darlington Hall, om niet veel later te overlijden. Stevens krijgt het nieuws te horen terwijl hij een diner aan het serveren is, en vertrekt nauwelijks een spier. ‘Ik kom zo snel mogelijk,’ horen we hem fluisteren, en hij gaat gewoon verder met opdienen. Later in de film zien we Miss Kenton Stevens rechtstreeks confronteren met de mededeling dat ze van plan is te gaan trouwen. Ze zegt hem dat enkel omdat ze verdomd goed weet wat Stevens voor haar voelt, en ze wilt hem ertoe dwingen om het toe te geven, om z’n gevoelens te laten merken. Maar Stevens reageert niet – terwijl z’n hart breekt, wenst hij haar het allerbeste met haar toekomstige. Hij heeft zich zodanig weggecijferd ten dienste van anderen dat hij nauwelijks nog bestaat, dat hij nauwelijks nog een individu op zichzelf is. Kun je nagaan hoe hard het dan achteraf aankomt wanneer blijkt dat de lord waarvoor je dat alles hebt gedaan, faliekant fout zat in z’n pogingen om deals te sluiten met nazi-Duitsland. Niet alleen heeft hij z’n hele leven opgegeven om een ander te dienen, maar die ander was, in de ogen van maar al te veel mensen, een collaborateur. Zo wordt ‘The Remains of the Day’ inderdaad, zoals Ishiguro zegt, de kroniek van een vergooid leven.

Als literatuurverfilming is dit een voltreffer – Ishiguro gebruikt in al z’n boeken een zeer formele, omstandige taal, waarin niets met twee woorden gezegd zal worden als het ook met tien kan gebeuren. Die stijl contrasteert enorm met de eigenlijke inhoud van z’n verhalen, die borrelen van de emoties. Dat contrast is centraal voor boek en film, waarin het op een prachtige manier verwerkt wordt – tijdens een paar, zeldzame scènes zien we de mens onder de eeuwige butler verschijnen. Miss Kenton betrapt hem tijdens een vrij moment met een boek in z’n handen en verplicht hem met veel aandringen om haar te tonen wat het is – het is een sentimenteel liefdesverhaaltje. Onder dat onverstoorbare exterieur van een man zonder inhoud, schuilt een gevoelsmens die niet liever wil dan graag gezien worden.

Anthony Hopkins koos er na ‘The Silence of the Lambs’ bewust voor om een aantal rollen te spelen die absoluut niets te maken hadden met Hannibal the Cannibal – buiten deze film ook nog ‘Howard’s End’ en ‘Bram Stoker’s Dracula’, waarin hij één van de goeien speelde. Op die manier probeerde hij te vermijden getypecast te worden en inderdaad, zijn immense bereik als acteur wordt pas echt duidelijk wanneer je uitzinnigheden zoals de (overigens briljante) ontsnappingsscène uit ‘Silence’ afweegt tegen de ingetogen vertolking die hij hier neerzet. ‘Wanneer een butler in de kamer is, moet je de indruk krijgen dat die kamer nu nog leger is dan daarvoor,’ zei hij zelf over zijn rol, en dat gevoel weet hij ook over te brengen – in feite doet Hopkins hier een hele film lang geen klap, hij beweegt nauwelijks, zijn dialogen worden zachtjes uitgesproken en zijn gezicht verraadt nauwelijks emotie. Maar dan, in een paar sleutelscènes, legt hij z’n defensies naast zich neer, zijn gezichtsuitdrukking ontdooit en hij wordt een mens – de scène met het boek, natuurlijk, maar ook één waarin hij een fles wijn laat vallen, kort nadat Miss Kenton hem van haar huwelijksplannen heeft verteld. Heel even valt hij uit z’n rol, en omdat we dat niet gewend zijn van ‘m, werpt dat heel zijn personage in een ander licht. Hopkins’ prestatie hier is zowat het summum van subtiel acteerwerk.

Emma Thompson, op haar beurt, weet zoals altijd veel sympathie op te roepen voor haar personage – voor het merendeel van de film zit ze gewoon te wachten tot Stevens eens in gang zal schieten en proberen om haar, in de woorden van die tijd, “het hof te maken”. Ze heeft voortdurend een uitdrukking van al dan niet geamuseerde intelligentie over zich, ze weet precies waar Stevens aan denkt, ze heeft die kerel helemaal door. Daarom dat ze lange tijd bereid is om op hem te wachten, maar ook haar geduld heeft zo z’n grenzen.

‘The Remains of the Day’ is zeer elegante, ingehouden cinema, schitterend in beeld gebracht met veel aandacht voor de kleinste details. Let op die settings, de kostuums die de personages dragen – de hele film straalt authenticiteit uit. Gekoppeld aan een soms diep ontroerend verhaal en met fantastische acteurs in de hoofdrollen, blijft dit zonder meer de beste film van het Merchant/Ivory team.