Regie en scenario: Tony Gatlif
Met: Romain Duris, Lubna Azabal, Leila Makhlouf, Habib Cheik e.a.
104 min. / F / 2004

Tony Gatlif, de Algerijnse regisseur van werkjes als ‘Gadjo Dilo’ en ‘Vengo’ – films die u natuurlijk allemaal gezien hebt, dat spreekt voor zich – mocht dit jaar op Cannes de Palm voor beste regie ontvangen uit handen van juryvoorzitter Quentin Tarantino. Meteen een leuke publiciteitsboost voor zijn nieuwste prent ‘Exils’, want God weet dat dit niet bepaald het soort cinema is waar de meute voor dreigt storm te lopen. ‘Exils’ is een relatief ontoegankelijke, geheel eigenzinnige film die lak heeft aan een traditionele verhaalstructuur en waarvan we de betekenis moeten afleiden uit kleine momentjes tussen de personages. Kortom: het is een film waar we als een publiek een inspanning voor moeten doen. Wat gaan ze nog allemaal van ons verwachten?

Zano (Romain Duris) en Naima (Lubna Azabal) zijn twee twintigers die samen in een luizig flatje in Parijs wonen. Hij is een violist die na de dood van zijn ouders in een auto-ongeluk, de muziek voorgoed heeft opgegeven. Zij is van Berberse afkomst, maar heeft al sinds jaar en dag gebroken met haar familie – ze spreekt geen Arabisch, is niet gelovig en voelt zich absoluut niet verbonden met de cultuur waaruit ze afkomstig is. Dan, op een dag, stelt Zano haar simpelweg voor: ‘Als we nu eens naar Algerije gaan?’ Liftend, zwart rijdend op treinen en vaak ook gewoon lopend begeven de twee zich richting Algerije, waar Zano zijn roots heeft. Onderweg, tijdens tussenstops in Spanje en Marokko, leren ze andere mensen en vooral elkaar kennen.

De structuur van de road movie wordt wel vaker op een metaforische manier gebruikt, en hier is het weer van dattum: Zano en Naimi zijn duidelijk al bannelingen vanaf het begin, nog voor ze op weg gaan. Ze leven afgescheiden van hun familie, hun thuisland, hun religie, hun cultuur. Ze hebben niets om zich aan vast te houden in het leven, behalve – misschien – elkaar. Hun reis naar Algerije is dan ook duidelijk een zoektocht naar een zekere identiteit, naar een doel, een duidelijke structuur in hun leven. De vraag blijft echter of ze dat ooit wel zullen vinden, zeker aangezien ze beiden ook de nodige demonen uit het verleden met zich meedragen. Zano de dood zijn ouders, Naima bepaalde andere gebeurtenissen uit haar kindertijd.

Doorgaans zou dit soort van verhaal – twee vreemdelingen die samen zonder geld op reis zijn naar een verre bestemming – aanleiding geven tot een zwaarwichtig sociaal drama, liefst dan nog gedraaid op digitale camera in een cinéma vérité-stijl. Zo’n film waarin de miserie van de muren druipt, u kent dat wel. Maar wat ‘Exils’ zo’n interessante prent maakt, is dat Gatlif een radicaal andere richting uitgaat – hij is, zo blijkt, één van de laatste culturele optimisten ter wereld, iemand die gelooft in de fundamentele goedheid van de mens. De personen die Zano en Naima tegenkomen tijdens hun reis, zijn mensen van goede wil, die niet liever willen dan hen helpen. In Sevilla ontmoeten ze een Algerijnse vrouw die hen het adres van haar familie meegeeft, zodat ze bij aankomst meteen onderdak hebben. Wanneer ze later in Marokko aankomen, vinden ze meteen iemand die hen wil helpen om de grens over te steken – ook al plakt daar dan wel een prijsje op. Zano en Naima worden niét uitgebuit, niét bestolen, niét bedrogen – al die voor de hand liggende wendingen die in een zwaarwichtig sociaal drama niet zouden mogen ontbreken.

Je zou dat naïef kunnen noemen, en zeggen dat twee arme luizen als deze personages in de realiteit allicht niet veel verder zouden geraken dat de eerste banlieu van Parijs. Maar Gatlif wil dan ook geen strikt realistisch drama maken, dat hebben anderen al gedaan. Wat hij wel wil doen, is zijn personages doorgronden, door op zoek te gaan naar die dingen die hun identiteit bepalen. Wat is het, waardoor we zijn wat we zijn? Onze nationaliteit? De cultuur waarin we opgroeien, ons geloof, onze opvoeding? En om die vragen te kunnen onderzoeken, laat Gatlif de deprimerende rampscenario’s simpelweg voor wat ze zijn.

Die optimistische toon van de film laat overigens ruimte voor een aantal prachtige scènes, waarin we de personages simpelweg kunnen gadeslaan tijdens schijnbaar spontane momenten van speelse impulsiviteit. Naimi die op een voetbalveldje een potje schaduwvoetbal speelt met zichzelf, bijvoorbeeld. Is die scène ergens voor nodig? Nee, maar ze toont wel dat personage op een moment dat ze alleen is met zichzelf en gelukkig is. Die scène geeft de indruk geheel geïmproviseerd te zijn, we zien een vrouw die zich absoluut niet bewust is van zichzelf en heel even uit de bol gaat. En dat is geweldig mooi om naar te kijken. Bijna zo mooi als bepaalde surrealistische momentjes die Gatlif zichzelf permitteert – Zano loopt in Sevilla over een plein dat bezaaid ligt met lege flessen en glazen. Terwijl hij het plein overloopt, schopt hij het glas uit z’n weg en het resulterende gerinkel klinkt niet als een kakofonie van klinkend glas – het klinkt als muziek. Op dat moment overstijgt de film zichzelf even en wat we dan zien is pure cinema.

Ook visueel weet Gatlif heel wat mooie dingen te bereiken: anderhalf uur lang speelt hij op een zeer doelbewuste manier met dieptewerking in zijn kadreringen. Hij plaatst een object of een persoon op de voorgrond, en laat dan op de midden- en achtergrond de voornaamste actie plaatsvinden. Op die manier krijgt je een mooi spanningsveld tussen dat element vooraan, dat niet beweegt, en de actie achteraan. Het gebeurt niet zo dikwijls dat een regisseur ervoor kiest om die stijl consequent door te voeren, maar het levert op z’n minst een interessant resultaat op.

Dat alles neemt niet weg dat de film aan een zeer rustig tempo voorbijglijdt – zoals gezegd, een echte plot is er niet, dus we moeten ons tevreden stellen met vaak weinig wereldschokkende gebeurtenissen én met regelmatig lange muzikale intermezzo’s. Bij elke tussenstop van Zano en Naimi krijgen we wel een segment van minstens vijf minuten waarin de plaatselijke bevolking zingt en danst. Die stukjes kunnen uw geduld misschien op de proef stellen, maar ze dienen wel degelijk een nut: de climax van de film is immers een tien minuten durende, in één lange camerabeweging opgenomen dansscène, waarin onze twee protagonisten zichzelf helemaal verliezen in een wilde dans op hypnotiserende muziek. Ze gaan letterlijk in trance en ondergaan daarmee een hardhandige loutering. Nadat ze weer wakker worden, zo wordt gesuggereerd, zullen ze gereinigd zijn, klaar om opnieuw te beginnen en hun identiteit in te vullen. Die scène bevat tien minuten ononderbroken muziek die aan een hysterisch tempo voortknalt en is chaotisch georkestreerd. Om die kunnen verwerken, waren de muziekscènes eerder in de film écht nodig – die zorgde er immers voor dat we geconditioneerd waren om met die muziek om te gaan.

‘Exils’ zal ongetwijfeld zware kost zijn voor de gemiddelde cinemaganger, maar er vallen bijzonder veel interessante dingen in terug te vinden – een rijke thematiek, enkele magnifieke scènes en een prima doorwrochten mise-en-scène. Eentje voor de happy few, dus.

Door Dennis Van Dessel 16/09/2004 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

  Dit artikel heeft nog geen reacties. Klik hier om uw mening te geven.