Regie: John Frankenheimer
Scenario: George Axelrod
Met: Frank Sinatra, Laurence Harvey, Janet Leigh, Angela Lansbury, James Gregory e.a.
120 min. / USA / Alle leeftijden / 1962

Het is eeuwig zonde dat de in 2002 overleden regisseur John Frankenheimer aan het einde van z’n carrière z’n toevlucht moest zoeken in nogal futloze flutfilms als ‘The Island of Dr. Moreau’ en ‘Reindeer Games’ – er was immers een tijd dat Frankenheimer een belangrijke, vitale filmmaker was, die wist hoe hij z’n publiek moest vastgrijpen en hoe hij op een visuele manier een verhaal moest vertellen. ‘Birdman Of Alcatraz’ is een mooi voorbeeld. ‘The Iceman Cometh’ ook. En dan is er natuurlijk ‘The Manchurian Candidate’, een klassiek geworden politieke thriller uit 1962, die binnenkort opnieuw in de zalen komt in de vorm van een remake met Denzel Washington. Over de remake is het nog te vroeg om uitspraken te doen, behalve dan de voor de hand liggende vraag “waarom zou deze prent er één nodig hebben?”, maar het origineel blijft in ieder geval als een paal boven water staan als een uitzonderlijk knap staaltje suspense-cinema, die later nog erg veel invloed zou uitoefenen op paranoïa-thrillers uit de jaren zeventig, zoals ‘The Parallax View’ en ‘All The President’s Men’.

In 1952 wordt een peleton Amerikaanse soldaten gevangen genomen in Korea, en overgebracht naar een geheim onderzoekscentrum in Mantsjoerije, waar Koreaanse, Chinese en Russische wetenschappers zijn samengekomen om toe te zien hoe de Amerikanen worden ingezet voor een top-secret plan. De soldaten worden gehersenspoeld zodat ze zich achteraf niets meer van hun gevangenschap zullen herinneren, en één van hen, Raymond Shaw (Laurence Harvey) wordt uitgekozen voor een speciale opdracht. Frankenheimer maakt er vanaf het begin geen geheim van dat die opdracht een moordaanslag inhoudt, maar hoe en wanneer? En bovenal: op wie?

De Amerikanen worden terug naar huis gestuurd met aangepaste herinneringen – wat zij denken, is dat Shaw hen allemaal gered heeft door eigenhandig een regiment vijanden uit te schakelen. Shaw krijgt een Medal of Honor en keert terug naar Amerika om begroet te worden door zijn feeks van een moeder (Angela Lansbury), en haar tweede echtgenoot, een extreem rechtse politicus, John Iselin (James Gregory), die verdacht veel gelijkenissen vertoont met Joseph McCarthy. Shaw weet het niet, maar voor hem is het enkel afwachten tot de communisten hem opnieuw onder hypnose brengen zodat hij zijn moord kan plegen. De andere soldaten, ondertussen, lijden aan hevige nachtmerries over hun gevangenschap in Mantsjoerije. Eén van hen, majoor Bennett Marco (Frank Sinatra), besluit Shaw op te zoeken om een verklaring te vinden.

Waar de plot van ‘The Manchurian Candidate’ dus eigenlijk op neerkomt, is dat een extreem-rechtse politicus wordt gemanipuleerd door extreem-links om de macht te grijpen in de VS. De machinaties van die plot houden onder andere hypnose via een kaartspel in, de casuele moord op een krantenredacteur, toevallige ontmoetingen op treinen en communisten die maar al te graag gaan winkelen bij Macy’s. In feite is dit dus klinkklare nonsens – neem de monoloog van Angela Lansbury op het einde, waarin de intrige grotendeels wordt uitgelegd, en plaats die op zichzelf, buiten de context van de film, en je hebt een dijenkletser van formaat. Maar binnen die context werkt het wonderwel – de maatstaf van kwaliteit van een goeie thriller is niet zozeer hoe geloofwaardig hij is, als wel hoeveel nonsens hij ons kan doen geloven zónder dat we onszelf daar vragen bij gaan stellen tot later, lang nadat de film afgelopen is. In de eerste plaats is ‘The Manchurian Candidate’ een politieke satire die zowel extreem-rechts als –links een fikse veeg uit de pan geeft. Extremistische standpunten voeden elkaar, zo wordt gesuggereerd, en leiden enkel tot nog meer miserie.

De verhaallijn van ‘The Manchurian Candidate’, over een door de communisten gehersenspoelde soldaat die een politieke moord tracht te plegen, werd na de moord op John F. Kennedy natuurlijk plots zeer pijnlijk – Oswald was een ex-marinier die een tijdlang in Rusland gewoond bleek te hebben. Ster en producer Frank Sinatra, zelf een notoir aanhanger van Kennedy, besloot om vervolgens de film uit de roulatie te halen en het was pas in 1987 dat hij een re-release toeliet. Op dat moment betekende dat voor maar al te veel mensen een eerste kennismaking met een verloren gewaande klassieker. Een film met een waanzinnige plot, die echter zo nauwkeurig werd geconstrueerd door Frankenheimer, dat niemand er schijnbaar problemen mee heeft hoe gek het wel wordt. De situaties volgen elkaar met zo’n schijnbare logica op, dat je het gewoon slikt. Recentere voorbeelden, zoals ‘The Usual Suspects’, hadden die truc ook onder de knie: nuchter bekeken is ook die film volkomen onzinnig, maar de regisseur heeft ons zo gemanipuleerd dat we het aanvaarden.

Politiek gezien was ‘The Manchurian Candidate’ allicht de eerste film die de enorme impact van het televisietijdperk behandelde. Telkens wanneer Iselin weer één van z’n vreselijke rechtse politieke nummertjes opzet, is de tv erbij, en we zijn getuige van veel van die scènes via tv-monitors. De late jaren vijftig, vroege jaren zestig betekenden een fundamentele verandering in de manier waarop politiek gevoerd werd – het was niet meer voldoende om goeie ideeën te hebben, je moest het ook goed kunnen brengen, je moest over een zekere showmanship beschikken. Frankenheimer geef daar commentaar op door van de politieke scènes in zijn film voornamelijk een tv-show te maken.

Bovendien is dit een visueel bijzonder uitgepuurde prent – Frankenheimer zou altijd gek blijven op deep focus cinematografie, waarin de voorgrond even scherp is als de achtergrond. Dit wordt zeer goed duidelijk in een vroege scène, waarin Iselin een bijeenkomst van z’n politieke tegenstanders onderbreekt met één van zijn anti-communistische tirades. Op de voorgrond zien we – typisch – tv-schermen, op de achtergrond zien we de eigenlijke deelnemers aan het debat. Allebei komen ze even scherp in beeld, zodat onze aandacht niet automatisch naar één van beide gestuurd wordt – als kijker moeten we actief beslissen op welk deel van het scherm we onze aandacht zullen richten. Maar door de manier waarop Frankenheimer zijn shot in elkaar steekt, is het gewoon makkelijker om de tv-schermen te volgen. De deep focus in deze specifieke scène is niet alleen knap gedaan vanuit een cinematografisch standpunt, maar ze draagt ook bij aan de thematiek van de film: het is een politiek geladen scène, en we nemen ze waar via de televisie. We hadden ook naar de echte mensen kunnen kijken, verderop in beeld, maar we kiezen ervoor om de tv-schermen te volgen. Waarom? Politiek is een tv-show.

‘The Manchurian Candidate’ bevat waarschijnlijk de beste acteerprestaties van zowel Sinatra als Angela Lansbury (het is moeilijk om Jessica Fletcher en de stem van de theepot uit ‘Beauty and the Beast’ met deze überbitch te identificeren, maar zo zie je maar weer). Het is een erg intense, strakke film met een prachtige fotografie en een politieke boodschap die z’n tijd minstens tien jaar vooruit was. Ze zullen met hun remake al héél vroeg mogen opstaan om dit te kunnen overtreffen.

Door Dennis Van Dessel 18/07/2004 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

 Lees de reacties (1) van anderen of geef uw mening