The Graduate film bespreking Digg* filmbespreking

The Graduate

Regie: Mike Nichols
Scenario: Calder Willingham, Buck Henry
Met: Dustin Hoffman, Anne Bancroft, Katharine Ross, Murray Hamilton e.a.
105 min. / USA / Alle leeftijden / 1967

Er is geen enkele reden waarom een film over de generatiekloof tussen ouders en hun kinderen uit 1967 nu nog steeds zou moeten werken – de wereld is veranderd, de kinderen die toen rebelleerden zijn nu zelf zeurende ouders. Of zeurende grootouders, dat hangt er maar van af hoe zwaar ze rebelleerden. Volgens elke gangbare logica zou ‘The Graduate’ tegenwoordig hopeloos verouderd moeten zijn, achterhaald door de evoluerende sociale en seksuele etiquettes van de tijd. En toch – als iemand die tegenwoordig nauwelijks enkele jaren ouder is dan Dustin Hoffmans personage Benjamin Braddock in de film, kan ik die kerel niet bezig zien zonder haast dubbel te plooien van het lachen, simpelweg omdat de emoties van de film zo herkenbaar zijn. De angsten, het ongemak, de verveling, de onzekerheid, de hormonen... Mensen veranderen niet, ook niet in 37 jaar. In de vormgeving en de culturele referenties komt de respectabele leeftijd van ‘The Graduate’ er onmiskenbaar doorheen schijnen, maar de thema’s en de achterliggende gevoelens zijn nog steeds even relevant. En nog apart daarvan, blijft deze tweede film van Mike Nichols (na ‘Who’s Afraid Of Virginia Woolf’) een bijzonder knappe technische prestatie die shot na shot uit elkaar gehaald kan worden en steeds even sterk zal blijven.

Benjamin Braddock is net afgestudeerd van de universiteit en keert terug naar huis, naar Californië, waar hij zal moeten uitzoeken wat hij moet doen met z’n leven. Zijn ouders, goedbedoelende mensen die evenwel geen flauw idee hebben wat er het hoofd van hun zoon omgaat, geven gelijk een feestje voor hem en we zien Ben doelloos door dat feestje struinen, niet in staat om zich te ontspannen. Het enige dat hij wil, is alleen zijn. Naar z’n kamertje kruipen om zich bezig te houden met z’n ontelbare angsten voor de toekomst.

Diezelfde avond geeft hij één van de vrienden van z’n ouders, Mrs. Robinson (Anne Bancroft) een lift naar huis en de oudere dame, het enige personage in de film dat op elk moment lijkt te beseffen waar ze mee bezig is en wat de gevolgen van haar daden zouden kunnen zijn, probeert Ben te verleiden. De jongen raakt in paniek en vlucht bijna letterlijk weg uit het huis, maar een tijdje later besluit hij toch op haar avances in te gaan. Er ontstaat een louter seksuele relatie tussen de twee, gesymboliseerd door het feit dat Ben haar nooit iets anders noemt dan ‘Mrs. Robinson’ – zelfs terwijl ze tussen de lakens liggen.

Dan komt Mrs. Robinsons dochter Elaine echter terug naar huis tijdens een vakantie van haar eigen school en Bens ouders nemen het op zich om hun zoon aan haar te koppelen. Om Mrs. Robinson een plezier te doen probeert Ben aanvankelijk om Elaine af te wimpelen, maar hij wordt zowaar verliefd op haar.

‘The Graduate’ was destijds een belangrijke film voor de jonge generatie, omdat de film op het eerste zicht een aanklacht lijkt tegen de manier waarop de “volwassenen” (lees: iedereen boven de 35), worden ontmaskerd als een stelletje hypocrieten die al hun waarden en idealen al lang geleden hebben verraden. Dat is gedeeltelijk waar: tijdens het feestje aan het begin van de film komt een halfdronken kennis van Bens ouders hem rond de nek hangen en zegt: ‘Ik ga maar één woord tegen je zeggen: plastic. Denk er eens over na.’ En dàt dan met een veelbetekenende knipoog. Alle oudere personages drinken teveel, roken teveel en spuien platitudes zoals: ‘Jij moet de meisjes zeker van je lijf slagen, bink?’ en ‘Hang nu maar eens eerst een zomer de beest uit en beslis dan waar je gaat werken.’ Knipoog, knipoog. Mrs. Robinson studeerde ooit kunst maar dient nu enkel nog als aanhangsel van haar echtgenoot. En dan is er nog de beroemde, vaak geparodiëerde eindscène: Ben onderbreekt het huwelijk van Elaine door met z’n vuisten op het glas van de kerk te slaan. De twee gaan er samen vandoor – Ben neemt een gigantisch crucifix van de muur en gebruikt het om de woedende familieleden en vrienden af te weren. Daarna blokkeert hij er de deur van de kerk mee. De symboliek van die scène – de hypocriete volwassenen worden op een afstand gehouden met één van hun eigen afgoden – zal wel voor iedereen duidelijk zijn.

Maar ‘The Graduate’ is meer dan dat, de film is niet zo eenzijdig. Die Ben Braddock en Elaine, als vertegenwoordigers van de jongere generatie, zijn immers ook niet zo’n interessante figuren. Wat hebben ze echt te melden? Wat zeggen ze tegen ons in de film dat zo memorabel is? Het enige waar ze mee bezig zijn, is zichzelf, hun eigen geluk. Het laatste shot van ‘The Graduate’ toont Ben en Elaine in de bus waar ze net opgestapt zijn na te ontsnappen aan het huwelijk. Nichols houdt dat shot ongewoon lang aan – aanvankelijk lachen de twee geliefden nog, maar na enkele seconden (ongeveer het moment waarop in een meer conventionele film weggecut zou worden) begint die glimlach te vervagen. Terwijl de muziek luider begint te spelen, zien we hun blik helemaal veranderen. Ze zijn nu samen ontsnapt... Wat nu? Wat hebben ze elkaar te zeggen? ‘The Graduate’ is in essentie een enorm cynische film, waarvan de eindscène lijkt te suggereren dat het niet zo lang zal duren voordat Ben inderdaad iets met plastic doet.

Hoe het ook zij, de emoties in de eerste helft van ‘The Graduate’ zullen ongetwijfeld herkenbaar zijn voor iedereen die niet is opgegroeid in een Larry Clark-universum, waar al die emoties ofwel onbestaande zijn, ofwel irrelevant zijn geworden tegen je twaalfde verjaardag. Het angstige afvragen “wat moet ik doen met m’n toekomst”, het idee dat je je eigen ouders bezigziet en spontaan denkt “ik nooit” en natuurlijk de zenuwachtigheid over je seksualiteit – die dingen bestonden in ’67 en die bestaan nu nog. Dat Ben voorbestemd lijkt om uiteindelijk tóch vast te komen zitten in een leven van hersenverlammende banaliteit, verhindert niet dat we ons met hem kunnen identificeren.

Als regisseur toont Nichols ons hier een uitzonderlijk technisch vernuft. We krijgen prachtige shots zoals het kenmerkende beeld van Ben die wordt gezien onder het been van Mrs. Robinson – zo zie je maar hoe klein hij zich voelt tegenover haar ervaren, ongegeneerde seksualiteit. Een shot van Ben die een eindeloze gang doorloopt, schijnbaar zonder ooit ergens te raken. Een fantastisch shot van Mrs. Robinson die in een hoekje kruipt en zich op de grond laat zakken op het moment dat Ben alles aan Elaine vertelt over zijn relatie met haar moeder. Door een groothoeklens te gebruiken lijkt Mrs. Robinson op dat moment onnoemelijk klein en kwetsbaar. Dat zijn allemaal geweldige visuele momentjes, maar wat ze zo goed maakt, is het feit dat ze volledig ten dienste staan van het verhaal. Net zoals knappe montagetechniekjes, zoals de sumbliminaal gemonteerde scène waarin Mrs. Robinson plots naakt voor Ben verschijnt – we zien haar, maar we zien haar niet omdat de beelden zo snel voorbij flitsen. Of een moment waarop Ben in een zwembad duikt en door een goed getimede cut terecht komt op het lichaam van Mrs. Robinson nadat ze klaar zijn met vrijen. Er zijn niet zoveel films waarvan ik ettelijke shots uit het hoofd kan beschrijven (en onder normale omstandigheden kan u het ook niet aanraden om dat te doen: normale mensen worden dat al gauw beu, heb ik gemerkt), maar dit is er één.

‘The Graduate’ is een cynische komedie over puberale angsten (een late puber, misschien, maar niettemin puberaal). Een komedie over de generatiekloof die voldoende inzicht in de menselijke natuur bevat om te weten dat het slechts een kwestie van tijd is voor de nominale helden zélf aan de andere kant van die kloof terecht zullen komen. Where have you gone Mrs. Robinson? De Mrs. Robinson van morgen zit naast Ben in die bus aan het einde van de film.