Regie: Luchino Visconti
Scenario: Nicola Badalucco, Enrico Medioli, Luchino Visconti
Met: Dirk Bogarde, Ingrid Thulin, Helmut Griem, Helmut Berger, Charlotte Rampling, Reinhard Kolldehoff
150 min / Italie – Zwitserland – West-Duitsland/ 1969

'The Damned' werd uitgebracht op DVD door Warner Home Video.

Ik kan u op een blaadje meegeven dat het gros van de filmrecensenten er een geheel andere mening op nahoudt, maar de laatste tijd raak ik er hoe langer hoe meer van overtuigd dat niets – behalve het leven zelf, natuurlijk - zo vergankelijk is als de klassieke status die aan een kunstwerk, in casu een film, wordt toegemeten. Meer nog dan de meeste andere kunstvormen is de zevende kunst namelijk onderworpen aan het genadeloze oordeel van de tijd, de geschiedschrijving en de diverse ontwikkelingen in het filmmaken. ‘The Damned’ – of ook ‘Götterdämmerung’ of ‘La caduta degli dei’, voor de completisten – is misschien wel het schoolvoorbeeld van een instant-klassieker die na enkele decennia nog steeds niét aan waarde heeft ingeboet. Deze prent werd ooit gelauwerd als de beste uit het oeuvre van Luchino Visconti, de Italiaanse halfgod van de cinema, en hoewel verschillende elementen in de film niet meer van deze tijd zijn, is daar geen woord van gelogen.

’The Damned’ toont in 150 minuten de desastreuze neergang van de Von Essenbecks, een Duitse familie die onder het patriarchaat van de oude, gewetensvolle Joachim de macht uitoefent over een industrieel imperium, maar haar prioriteiten en ambities moet bijstellen na de machtsgreep van Adolf Hitler. Op de avond dat een Nederlandse communist – nou ja – de Reichstag in brand steekt, draagt de onder de druk van de nazi’s bezwijkende Joachim de macht over zijn op volle toeren draaiende staal- en munitiefabrieken over aan zijn boertige neef Konstantin, een nazi-sympathisant met connecties in de SA. Dat is niet naar de zin van Joachims dochter Sophie (Ingrid Thulin), die liever haar minnaar, zakenman Frederick Bruckman (Dirk Bogarde) op het directeursstoeltje zou zien belanden. De twee smeden in een verduisterd vertrek een duivels plan dat ze diezelfde nacht nog uitvoeren. Voor het machtsgeile duo is vanaf dan geen weg meer terug: om de macht te behouden, moeten ze iedereen uit de weg ruimen die hen ook maar een strobreed in de weg durft te leggen.

Het hoeft niet te verbazen dat Visconti een aristocratische setting uitkoos voor zijn bespiegeling op de gruwel van het Derde Rijk. De man – voluit Don Luchino Visconti de Modrone – vertoefde zelf het grootste deel van zijn leven in adellijke en dus sowieso welgestelde kringen, had een stamboom die terugvoert tot Carolus Magnus en liet in de films die aan deze voorafgingen al blijken affiniteit te hebben met alles wat zich in de oude Europese aristocratie afspeelde. Met ‘The Damned’ wilde hij naar eigen zeggen zijn haat/liefdeverhouding met die kringen combineren met een sterke geschiedenisles.

Hoewel ‘The Damned’ op beide gebieden, en niet te vergeten op cinematografisch vlak, een meer dan boeiend document is, valt het hoge campgehalte niet te ontkennen. Waar Polanski en Spielberg op een waardige, haast intieme manier (in respectievelijk The Pianist en Schindler’s List vrij recentelijk hun licht lieten schijnen over de gruwel, de onzin en de onrechtvaardigheid van de eigenlijke oorlog, focuste Visconti nadrukkelijk op de hysterie en de onrust die er in het decennium daarvoor heerste, een tijd van grote onzekerheid, grenzeloze excessen en flirterijen aan het adres van de pas aan de macht gekomen nationaal-socialistische partij van Hitler.

Enige terughoudendheid van de kant van Visconti is dan ook ver te zoeken: behalve enkele spaarzame uitzonderingen zijn de personages in ‘The Damned’ stuk voor stuk gecorrumpeerde, geperverteerde en machtsgeile “mensen”, karikaturen van een Duitsland dat voor het eerst na de grote na-oorlogse depressie weer vrij spel krijgt en uiteindelijk de richting van Het Grote Kwaad uitholt.

Dat kwaad wordt in ‘The Damned’ op memorabele wijze belichaamd door Helmut Berger, die de aanvankelijk schuchtere en psychisch onevenwichtige erfgenaam van de familie – de jongen heeft iets vreemds aan de hand met zijn sletterige mama én piepjonge meisjes en geeft zich in onbewaakte momenten graag over aan Dietrich-imitaties – laat evolueren tot het vleesgeworden, absolute kwaad.

Visconti’s hysterische visie op het vooroorlogse Duitsland blijft vooral hangen door de uitzinnige vormgeving, die referenties oproept aan films uit de Hammer-fabriek: veel gegoochel met licht en schaduw dus en verschillende rode tinten, en voegt daar nog een uitstekende mise-en-scène en een optimaal gebruik van de ruimte aan toe, een combinatie die vaak voor een hypnotiserend effect zorgt en van ‘The Damned’ één van de meest dwingende filmervaringen ooit maakt.
Ook in ‘The Damned’ ligt Visconti’s theatrale aanpak er vingerdik op: van Bogarde over Bergman-vertolkster Thulin tot Berger: allemaal putten ze zich uit in dialogen die niet meer van deze tijd zijn. Er wordt telkens netjes gewacht tot de tegenspeler zijn zin heeft afgemaakt, er wordt maniakaal gearticuleerd en gegesticuleerd en de lichaamstaal is er soms zo ver over, dat je bij momenten nauwelijks een glimlach kunt onderdrukken. Het maakt de gelijkenissen met MacBeth, Shake’s koningsdrama waarin de protagonisten eveneens in een eindeloze spiraal van moord en geweld terechtkomen, er alleen maar groter op.
Het zijn finaal de sleutelscènes die de klassiekerstatus van ‘The Damned’ toch rechtvaardigen. De verkrachting van de dominante moederfiguur door haar moreel afgestompte zoon is een verschrikkelijk hoogtepunt, net als de integere, in contrasterende eenvoud excellerende paringsdans van het centrale personage met een tienjarig joods meisje, dat zich uit wroeging verhangt. De homo-erotische orgie die Visconti aan zijn aangrijpende, maar historisch totaal van de pot gerukte visie op De Nacht van de Lange Messen laat voorafgaan, is tenslotte wellicht de meest excessieve braspartij die ooit op pellicule werd gezet. De beelden van dronkemansliederen brallende, in jarretellen en Moulin Rouge-outfits gehulde SA’ers zijn niet alleen zinnenprikkelend, maar vormen in ware grand guignol-stijl de kers op de taart van een film die drijft op de hysterie, de verwrongen moraliteit en de uitspattingen van een land dat zich het machtigste van de wereld waande. Een meer dan terecht meesterwerk.

Door Prof. Joost 01/05/2004 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

  Dit artikel heeft nog geen reacties. Klik hier om uw mening te geven.