Regie en scenario: Stanley Kubrick
Met: Malcolm McDowell, Patrick Magee, Michael Bates, Warren Clarke e.a.
136 min. / UK / 16 jaar / 1971

‘Eén van de meest gevaarlijke fouten die veel politieke en filosofische denkers hebben gemaakt,’ zei Stanley Kubrick ooit, ‘is de gedachte dat de mens fundamenteel goed is en dat het de maatschappij is die hem slecht maakt.’ Het interview waarin Kubrick dat zei, werd gegeven naar aanleiding van zijn nieuwe film, ‘A Clockwork Orange’, zijn meest controversiële werk tot dan toe, waarin er geen sprake kon zijn van een dergelijke gedachtengang. Volgens ‘Clockwork’ was de mens in essentie slecht, een wezen wiens instinctieve drang het was om anderen pijn te doen, te verkrachten en te moorden. In navolging van de roman van Anthony Burgess waarop de film gebaseerd was, waagde Kubrick het om daarbij vragen te stellen over de manier waarop de samenleving met dergelijke instincten dient om te gaan. De conclusies die hij trok, waren voldoende om een internationale hetze uit te lokken – ‘A Clockwork Orange’ werd pornografisch genoemd, er werden pogingen ondernomen om de film te verbieden en, niet voor het laatst in de filmgeschiedenis, werd de prent rechtstreeks verantwoordelijk gesteld voor gelijkaardig geweld in de echte wereld.

Malcolm McDowell speelt een carrièrebepalende rol als Alex, een jonge delinquent die zijn nachten vult met ultra-geweld, verkrachting en het drinken van verdacht uitziende melkdrankjes in de Korova Milkbar. Alex is de ultieme man zonder geweten en Kubrick doet nergens enige moeite om zijn gedrag te verklaren: zijn ouders zijn passieve figuren die op een lamlendige manier de film in en uit sloffen – maar is dat voldoende om uit te leggen waarom hun zoon zich aan vreselijke misdaden schuldig maakt? De samenleving kan hem ook al niet helpen – een maatschappelijk werker die Alex na een eerdere arrestatie in de gaten moet houden, is enkel bezorgd om zijn eigen reputatie indien de jongen opnieuw wordt opgepakt en in plaats van hem te willen helpen, bedreigt hij Alex. Maar ook deze figuur kan pas ten tonele zijn gekomen eens Alex al met criminele feiten bezig was. De oorzaak van het verschrikkelijke geweld dat hij begaat, wordt simpelweg niet gegeven.

Na een uit de hand gelopen inbraak, waarbij één van z’n slachtoffers sterft, wordt Alex opgepakt door de politie en gaat hij lange tijd de gevangenis in. Kubrick gebruikt de scènes in de nor om duidelijk te maken hoe ineffectief het strafsysteem eigenlijk is – Alex probeert op een goed blaadje te komen bij cipiers en vooral bij de kapelaan, hij probeert continu de indruk te geven dat hij een veranderd man is, maar ondertussen is hij nog steeds dezelfde, een even grote smeerlap. Wanneer hem een nieuwe behandeling, de ‘Ludovico-treatment’, ter ore komt, is hij meteen geïnteresseerd – de behandeling zou er immers voor kunnen zorgen dat hij binnen de twee weken weer vrij komt. Alex wordt gedwongen continu naar gewelddadige films te kijken, zodat hij een weerzinreflex zou krijgen, telkens wanneer hij nog maar denkt aan geweld of seks in de echte wereld. En de behandeling werkt – Alex wordt vrijgelaten, maar mentaal gecastreerd als hij is, is hij nu plots een weerloos slachtoffer van de maatschappij geworden, niet in staat om zich te verdedigen tegen een vijandige samenleving die hem niet meer wil hebben. Zijn ouders zetten hem, met miezerige excuses, de straat op en zijn vroegere slachtoffers willen wraak op hem nemen zonder dat hij er iets aan kan doen.

Het standpunt van ‘A Clockwork Orange’, en de voornaamste reden voor de controverse die rond de film ontstond, is dat geweld tot het basispakket van elk mens behoort. Tijdens het eerste half uur van de film zien we Alex zwervers in elkaar slaan, meedogenloos een vrouw verkrachten en een gevecht uitlokken met een rivaliserende bende. En hij geniet ervan. Kubrick brengt alles zonder excuus in beeld, hij laat het vergezeld gaan van klassieke muziek, hij doet geen enkele poging om een knipoog te geven naar de kijker en te zeggen: “Kijk eens hoe erg dit wel is.” Integendeel, hij voegt zelfs humor toe, door Alex tijdens de verkrachtingsscène ‘Singin’ in the rain’ te laten zingen. Het geweld wordt vanuit Alex’ eigen standpunt bekeken, zonder te oordelen, en Alex amuseert zich prima. Op een bepaalde manier is hij de zuivere man, de mens teruggeleid tot z’n essentie, ongehinderd door de regels van de samenleving – hij is helemaal zichzelf: een meedogenloos, gewelddadig beest.

Eens hij de Ludovico-behandeling heeft ondergaan, is Alex precies het tegenovergestelde: zijn vrije wil, zijn meest fundamentele menselijke eigenschappen zijn hem afgenomen, worden onderdrukt door de samenleving. Het gevolg is dat Alex een slachtoffer wordt en de vraag waar het allemaal op uitdraait, is heel eenvoudig: is het beter om voor het kwade te kiezen dan om het goede opgelegd te krijgen? Wat voor waarde heeft het als je je houdt aan de regels van de samenleving, enkel omdat je niet anders kunt en niet omdat je daarvoor kiest?

Die hele discussie krijgt bovendien ook nog eens een politieke lading door het toevoegen van een nevenplot over de konkelende autoriteitsfiguren die de Ludovico-behandeling hebben geïntroduceerd. Wanneer de priester van de gevangenis waar Alex zat, morele bezwaren tegen de procedure opwerpt, krijgt hij typisch sloganeske politieke nonsens voor de massa in z’n gezicht geworpen: ‘The point is that it works!’ ‘tuurlijk werkt het. Maar tegen welke prijs?

Sociale satire, vraagstellingen over vrije wil versus geconditioneerde reacties – zware kost, maar wel het soort van thema’s die tegenwoordig als typisch Kubrickiaans worden beschouwd. Het afnemen van de menselijkheid van de personages, het geloof in de fundamentele slechtheid van de mens en al die andere dingen – het behoort tot de standaarduitrusting van al wie al eens een boom over de regisseur wil opzetten.

Ook visueel is dit één van de sterkste films die Kubrick ooit gemaakt heeft. Hij werkt hier voor het eerst opvallend met een zoomlens, die hem toelaat om bijvoorbeeld het openingsshot tot een goed einde te brengen: we beginnen met een extreme close-up van Alex en zeer langzaam zoomen we uit tot we een wide-shot krijgen van de hele melkbar. Kubricks voorliefde voor zeer nauwgezet in elkaar gestoken, symmetrisch gekadreerde shots, is hier duidelijk voelbaar – elke beeldje, elke camerabeweging heeft een functie. Die visuele hoogvliegerij zou een hoogtepunt beleven met Kubricks volgende film, ‘Barry Lyndon’, die nóg veel scrupuleuzer in beeld werd gezet.

Maar ‘A Clockwork Orange’ is, voor veel mensen, inhoudelijk nog steeds z’n beste film. Ik las ooit een recensie van de film waarin hij als “oubollig” werd afgeschreven omdat de kostuums en sets duidelijk uit de jaren zeventig afkomstig zijn – maar wat dan nog? Gezien de nog steeds toenemende criminaliteit en vooral gezien de blatante pogingen die we ondervinden van regeringen om het denken, doen en laten van hun volk te controleren (nog naar CNN gekeken, de laatste tijd?), kan ‘A Clockwork Orange’ niet relevanter zijn. Wie zich dan blindstaart op kostumering is met de verkeerde dingen bezig. ‘A Clockwork Orange’ is een tijdloos kunstwerk.

Door Dennis Van Dessel 10/04/2004 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

 Lees de reacties (12) van anderen of geef uw mening