Regie: Stanley Kubrick
Scenario: Dalton Trumbo
Met: Kirk Douglas, Laurence Olivier, Charles Laughton, Jean Simmons, Tony Curtis, Peter Ustinov, John Gavin e.a.
196 min. / USA / Alle leeftijden / 1960

Het is een mythe dat Kubrick een kunstenaar was die zich geen zorgen maakte over de bezoekersaantallen van z’n films. Ten tijde van ‘Paths Of Glory’ stelde hij een positiever einde voor, in een poging de film commerciëler te maken en ook veel later, toen zijn reputatie al gevestigd was, bleef hij bezorgd om de receptie van z’n werk. Schrijver Alexander Walker trof Kubrick ooit aan terwijl hij op z’n handen en knieën de afmetingen van krantenadvertenties voor ‘Full Metal Jacket’ zat te controleren. Kubrick was een kunstenaar, maar hij wilde ook scoren. Hij wilde dat z’n kunst gezien werd.

Vanuit die mentaliteit nam hij ook ‘Spartacus’ aan, het enige project dat hij niet zelf geïnitieerd had. Kirk Douglas was met de film begonnen, voornamelijk omdat hij pissig was nadat hij de rol van Ben Hur gemist had. Douglas wilde een film maken “to out-Ben Hur ‘Ben-Hur’”, en tegen de tijd dat de regisseur erbij kwam, was de productie al lang een rampengebied. Zowel de schrijver van het originele boek (Howard Fast) als van het scenario (Dalton Trumbo) stonden bekend als communisten, wat in die tijd een enorm schandaal betekende. Douglas had als regisseur Anthony Mann aangehaald, maar hem na een week ontslagen. Hij had ook Laurence Olivier en Charles Laughton getekend voor belangrijke bijrollen – twee mannen die elkaars bloed wel konden drinken – én Sabina Bethmann ingehuurd om de vrouwelijke hoofdrol te spelen, hoewel de Duitse actrice nauwelijks Engels sprak. ‘Spartacus’ was een miljoenenproductie die plat op z’n kont lag toen Kubrick erbij kwam. Op vrijdag ontloeg Douglas Anthony Mann. Diezelfde dag kreeg Kubrick een telefoontje van de acteur/producer om op maandag te beginnen met werken, zodat er geen draaidagen verloren zouden gaan. Op één weekend moest de regisseur zich oriënteren in de productie, te weten komen wat de bedoeling was en hoe de film eruit moest zien. En vervolgens stonden hem meer dan 160 draaidagen en zes maanden montage te wachten aan een film waarover hij zelf het laatste woord niet had. Kubrick nam de job aan omdat het een groot Hollywoodsucces beloofde te worden, maar de ervaring bleek zo uitputtend en frustrerend, dat hij nadien nooit nog in het Hollywoodsysteem wilde werken.

Niettemin staat ‘Spartacus’ tegenwoordig nog steeds bekend als één van de weinige epossen uit de jaren vijftig en zestig die niet sterk verouderd zijn. Vergeleken met sandalenepossen zoals ‘Quo Vadis’ of ‘Demetrius and the Gladiators’, doet ‘Spartacus’ verrassend eigentijds aan. De voornaamste reden daarvan, is dat ‘Spartacus’ geen uitgesproken religieus thema behandelt – voor Fast en in mindere mate voor Trumbo diende het verhaal van de film als een metafoor voor de strijd van het communistische gedachtengoed tegen het fascistische, kapitalistische regime. Een slaaf, een proletariër, komt in opstand tegen de macht van Rome, de macht van het geld en enkel met de kracht van z’n overtuigingen dwingt hij het systeem ei zo na op de knieën. Dat is een thematiek die relevant blijft, zolang er mensen bestaan die zich druk maken over politiek, over de leiding die er wordt gegeven aan een land. Regeringen zijn nog altijd corrupt, individuen raken nog steeds verloren in het gedrang. Ga dat in de VS maar eens vragen – het idee van een rebellie tegen dat soort van toestanden resoneert nog altijd, het is een idee dat we kunnen begrijpen, waar we ons in kunnen vinden, empathie voor kunnen voelen. Wellicht is het daarom dat de film zo fris is blijven aanvoelen.

Bovendien worden de personages hier getekend met een voor dit genre verrassende diepgang. Spartacus zelf is natuurlijk de ultieme held: zwijgzaam, sterk maar als het nodig is, gevoelig. Maar het is in de bijrollen dat we interessantere figuren ontmoeten. De machtsgeile Romeinse consul Crassus blijkt biseksueel te zijn en wordt voor een groot deel gemotiveerd door een seksuele jaloezie op en begeerte voor Spartacus. Charles Laughton speelt Gracchus, een pragmatische senator die niet vies is van wat steekpenningen af en toe en een ware harem aan huishoudsters heeft, maar die ondertussen wel bezorgd is om z’n volk en probeert om hen te helpen via zijn politieke functie. Naar huidige normen is die uitdieping van de personages allicht nog steeds een mager beestje, maar vergeleken met de simplistische zwart-wit onderverdeling die we in andere spektakelfilms uit die tijd zien, is dat wel opmerkelijk. Zelfs het beste voorbeeld van het genre, ‘Ben-Hur’, heeft daaronder te lijden. Ben Hur is goed, zijn Romeinse tegenstanders Messala is slecht. Klaar.

Het is opvallend, voor een Romeins epos van toen, hoe weinig tijd er wordt gespendeerd aan actie, en hoeveel aan dialogen, het opbouwen van een intrige. De uitbraak van Spartacus en de andere slaven uit een gladiatorenschool en de finale veldslag zijn de enige twee grootschalige gevechtscènes in de hele film, met tussendoor enkel hier en daar een duel. Wat de film draagt, is niet de actie, maar de manier waarop we de Romeinse senatoren zien konkelen en manouvreren – Crassus in een poging het dictatorschap over Rome te winnen, Gracchus die hem probeert tegen te houden. Tussen hen beiden zorgt Peter Ustinov als directeur van de gladiatorenschool voor de komische noot, maar ook daar weer krijgen we meer nuance dan gewoonlijk in dit soort films. Ustinov is een wezel, een lafbek die enkel aan z’n eigen portemonnee denkt, maar kijk naar hem tijdens de laatste scène in de film – Spartacus is gekruisigd, zijn vrouw, Varinia (Jean Simmons), neemt afscheid van hem. Ustinov moet haar terug in zijn wagen krijgen opdat ze niet zouden worden opgepakt, maar hij doet dat zachtaardig, met een gegeneerde blik naar Spartacus. Hij is een opportunist, maar hij heeft wel emoties.

‘Spartacus’ onderscheidt zich van de andere epossen van toen, simpelweg omdat het een intelligentere film is – Kubrick en Douglas waren niet tevreden met enkel een gepolijst spektakel waarin elk harnas blinkt en elke emotie zonder enige terughoudendheid op het scherm gesmeten worden. Er moesten ook goeie ideeën achter zitten. Kubrick zelf zou later ‘Spartacus’ altijd blijven ontkennen als een film hij niet zelf gemaakt had, een opdrachtfilm waar hij liever niets mee te maken had. Maar het succes van ‘Spartacus’ maakte het wel voor hem mogelijk om verder te gaan met zijn eigen projecten en objectief bekeken, blijft het één van de meest indrukwekkende prestaties die er in dat genre ooit op het scherm zijn gekomen.

Door Dennis Van Dessel 10/04/2004 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

 Lees de reacties (9) van anderen of geef uw mening