Regie: Michael Curtiz
Scenario: Philip G. Epstein, Julius J. Epstein, Howard Koch
Met: Humphrey Bogart, Ingrid Bergman, Paul Henreid, Claude Reins, Conrad Veidt, Sydney Greenstreet, Peter Lorre, S.Z. Sakall, Dooley Wilson e.a.
102 min. / USA / Alle leeftijden / 1942

Klassieker dan deze zult u ze niet snel vinden. Michael Curtiz’ romantisch oorlogsdrama uit 1942 is onderhand een begrip geworden in de filmgeschiedenis, die met de regelmaat van een klok terug te vinden is op top-tien lijstjes allerhande. Zeker in de VS drong ‘Casablanca’ door tot het nationaal bewustzijn, het werd de éne zwart-wit film die iedereen graag zag, ook mensen die niet graag zwart-wit films zien, ook mensen die een hekel hebben aan oude producties. ‘Citizen Kane’ wordt algemeen beschouwd als de beste Amerikaanse film aller tijden, simpelweg aangezien hij zo vernieuwend was op een technisch gebied, maar ‘Casablanca’ wordt verondersteld Hollywoods beste entertainment ooit te zijn. Losgekoppeld van reële artistieke pretenties en enkel bekeken als een vorm van ontspanning, is ‘Casablanca’ bij consensus uitgeroepen tot de beste film ooit – een prent die je honderd keer opnieuw kunt zien zonder dat hij vervelend wordt, die onderhoudend blijft, zelfs naarmate de jaren verstrijken.

Het is vrijwel onmogelijk te zeggen waarom nu juist deze film herinnerd wordt boven alle anderen – in Europa is de reputatie van ‘Casablanca’ iets minder prominent, en we kijken vaak met een zekere bevreemding naar de verering die hij krijgt van de Amerikanen. Warner Brothers, de producerende studio, bracht elk jaar vijftig films uit, en ‘Casablanca’ was simpelweg één van de vijftig. Niemand beslist zomaar om even de meest populaire film aller tijden te gaan maken – enkel het toeval maakt klassiekers. Maar af en toe komen de juiste mensen gewoon samen op het juiste tijdstip, om iets te maken dat precies de juiste noot aanslaat bij het publiek. ‘Casablanca’ maakte een ster van Humphrey Bogart, bezorgde Ingrid Bergman de rol waartegen al haar volgende afgewogen zouden worden, voegde verschillende zinnetjes toe aan het lexicon van elke filmliefhebber (“We’ll always have Paris”), en inspireerde talloze hommages, imitaties en rip-offs.

Het verhaal, mag bekend zijn, draait rond Rick, de cynische Amerikaanse uitbater van Rick’s Café Américaine in Casablanca tijdens de Tweede Wereldoorlog. Aanvankelijk weten we niet wie deze mysterieuze figuur is, waar hij vandaan komt of wat hij heeft meegemaakt, maar we merken algauw hoe mistroostig zijn blik op de wereld is. Hij tolereert zowel acties van de collaborerende Vichy-regering in zijn bar, als de onderhandse zaakjes die verzetsmensen te regelen hebben, met slechts één gouden regel: hij steekt voor niemand z’n nek uit.

Via via komt Rick in het bezit van twee vrijbrieven, ondertekend door De Gaulle, die de drager een onbetwistbare, onherroepelijke doorgang biedt naar Lissabon, van waaruit het relatief makkelijk schijnt te zijn om een boot naar Amerika te nemen. Die brieven dienen als de McGuffin van de film: het voorwerp waar iedereen op uit is, dat de plot in gang trekt, maar uiteindelijk weinig belang heeft of weinig zinnig is. Zo wordt van ons verlangd te geloven dat brieven ondertekend door De Gaulle niet in vraag gesteld zullen worden door de Vichy-regering – je hoeft geen geschiedenisexpert te zijn om in te zien dat dat weinig waarschijnlijk is. En zelfs al zou de handtekening normaal gezien wél afdoende zijn, de nazi’s stonden er niet om bekend dat soort van zaken erg ernstig te nemen indien dat betekende dat ze een spilfiguur in het internationale verzet moesten laten lopen.

Die spilfiguur is Victor Laszlo (Paul Henreid), een Hongaarse verzetsheld die samen met zijn vrouw Ilsa (Ingrid Bergman) Rick’s Café komt binnengestapt in de hoop verder te kunnen ontsnappen naar Lissabon en vervolgens Amerika. Maar Rick en Ilsa hebben een gezamenlijk verleden, dat bestaat uit Parijs, champagne en het liedje “As Time Goes By”.

Eén van de redenen waarom ‘Casablanca’ nog steeds zo goed werkt voor een hedendaags publiek, is omdat de film alle genres overstijgt. Er zit zeer veel humor in, maar een komedie is het niet, hij bevat een enorme hoeveelheid drama, maar een tragedie is het al evenmin. Even goed is het een romantische film, én een stukje propaganda dat in 1942 een zeer pertinente functie vervulde – de Amerikanen ervan overtuigen dat het wel degelijk een goed idee was zich in de oorlog te mengen. Dat idee wordt zeer goed duidelijk in de laatste scène, wanneer Bogart definitief afscheid neemt van Bergman en daarmee zijn eigen gevoelens van tafel veegt ten voordele van het groter goed – Laszlo, de grote verzetsheld, heeft haar nodig en de wereld heeft Laszlo nodig. “De problemen van drie mensen stellen niet veel voor in deze gekke wereld,” vertelt Bogart haar, en daarmee vat hij in feite bondig het dilemma van het Amerikaanse volk aan het begin van de oorlog samen.

Apart gezien van de politieke agenda van ‘Casablanca’ in die tijd, is de film in de eerste plaats één van de grootste liefdesgeschiedenissen die de cinema ooit heeft gezien, en samen met ‘Gone With The Wind’ sowieso één van de meest bekende. Het scenario, geschreven door de broertjes Julius en Philip Epstein, levert veel van de drijvende kracht achter de romance, maar het zijn de vertolkingen van Bogart en Bergman die het zware werk verrichten – geloofwaardigheid toevoegen. De legende wil dat het script tijdens het filmen niet afgewerkt was, en dat Bergman niet wist met wie van de twee mannen ze op het einde in het vliegtuig naar de vrijheid zou stappen. Curtiz raadde haar vervolgens aan het “een beetje tussenin” te spelen. Het gevolg is dat de verwarring op haar gezicht, de twijfel die ze hoort te spelen, in veel gevallen reëel is. Bergman heeft de gewoonte om het gezicht van haar tegenspeler te schilderen met haar ogen, die ze geen seconde stilhoudt, en daarmee weet ze een gevoel van machteloosheid op te roepen dat perfect past bij haar rol.

Bogart op zijn beurt heeft zowat alle goeie regels tekst in de film, en overklast met zijn geestige cynisme moeiteloos de nogal kleurloze Laszlo. De nominale held van de film, de vlekkeloze, foutloze verzetsman die werd opgesloten in een concentratiekamp en wist te onstnappen, is het saaiste personage van de hele film, omdat hij zo recht-door-zee is. Laszlo is in alles een onberispelijke figuur, het braafste jongetje van de klas die alles doet zoals het hoort. Niets is ergerlijker dan dat – we willen Bergman met Bogey op het vliegtuig zien stappen, niet met die vervelende sul in het maatpak. Wanneer ze dat op het einde wél doet, is dat een frustratie voor het publiek – maar het is ook een garantie dat Rick, Bogart op z’n best, niet zal veranderen. Indien Bogart met Bergman was weggevlogen, zou hij à la minute zelf de saaie held zijn geworden die Henreid de hele tijd was. Hij zou z’n laatste restjes cynisme overboord gooien, alles dat hem de onweerstaanbare Rick maakte uit de rest van de film. Zoals het is, zien we hem in de mist verdwijnen, met wellicht de beste eindzin in de filmgeschiedenis: “Louis, I think this is the beginning of a beautiful friendship.”

Met al dat – de politiek, de liefdesgeschiedenis, de acteerprestaties – blijft het moeilijk om te definiëren waarom ‘Casablanca’ zo’n blijvend populaire film is. Ik zou de dialogen kunnen vermelden – ‘Casablanca’ is één van de meest “quotable” films ooit, met pareltjes zoals: “Here’s looking at you, kid,” “Play it, Sam, for old time’s sake”, en vele anderen. Mensen gaan voor de zoveelste keer kijken, en mompelen de dialogen zachtjes mee – ze kennen de film bijna van buiten.

Van alle producties uit de jaren veertig, is ‘Casablanca’ één van de minst verouderde. Natuurlijk zijn de speciale effecten lachwekkend naïef tegenover die van vandaag, en natuurlijk zijn er bepaalde segmenten in het verhaal die vandaag helemaal anders gedaan zouden worden, maar het tempo zit er nog altijd in – zelfs in een hedendaags publiek kijken mensen zelden op hun horloge tijdens de film – de humor werkt nog steeds en de romantiek sleurt je toch mee, of je nu wilt of niet.

Het is een bijzonder frustrerende bezigheid een bespreking van ‘Casablanca’ te schrijven, want hoeveel aspecten je ook opsomt, hoeveel verklaringen je ook probeert te bedenken voor de blijvende populariteit van de film, het gevoel blijft dat je enkel aan de oppervlakte blijft krabben, en telkens bieden er zich nog méér elementen aan, nog méér verhalen om te vertellen. De fotografie, die zeer functioneel is, maar regelmatig mooie dingen weet te doen met schaduwen en Bergman continu van links filmt, met een wazige flou over de lens om haar zachter, mooier te doen uitkomen. De muziek, grotendeels gebaseerd op twee muzikale thema’s: het nummer “As Time Goes By” en de Marseilleise. De nevenpersonages, die veel van de humor leveren, zoals Claude Reins als kapitein Renaud en S.Z. Sakall als Carl, de ober in Rick’s café.

‘Casablanca’ is niet mijn favoriete film aller tijden (wat betekent zo’n titel trouwens?), maar hij staat wel hoog op het lijstje. Omdat hij altijd fris blijft, nooit lijkt te verouderen. Naar ‘Casablanca’ kijken is terugkeren naar een zeer specifieke tijd in de filmindustrie en de wereld en ontdekken dat het er goed toeven is.

Door Dennis Van Dessel 06/11/2003 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

 Lees de reacties (2) van anderen of geef uw mening