JFK film bespreking Digg* filmbespreking

JFK

Regie: Oliver Stone
Scenario: Oliver Stone, Zachary Sklar
Met: Kevin Costner, Gary Oldman, Joe Pesci, Sissy Spacek, Kevin Bacon, Tommy Lee Jones, Michael Rooker, Laurie Metcalf, Jay O. Sanders, Brian Doyle-Murray e.a.
180 min. (196 min. director's cut) / USA / 12 jaar

Oliver Stone is één van de weinige filmmakers die erin slaagt om met letterlijk elke film die hij regisseert, een golf van controverse te veroorzaken. Elke film die hij heeft gemaakt, is zowel opgehemeld als afgekraakt, en vooral op het internet zijn er zowel onnadenkende haatsites als sycophantische fansites te vinden.

Dat effect hebben zijn films nu eenmaal – je kunt ze haten of je kunt ervan houden, maar ze laten je nooit koud. Neem bijvoorbeeld 'Natural Born Killers' – wat mij betreft een hypocriete aanval op de media waar Stone zelf deel van uitmaakt. Volgens anderen een schitterende analyse van onze hedendaagse maatschappij. Laat de discussie beginnen.

'JFK' was eenzelfde lot beschoren – historici en onderzoekers van de moord op Kennedy schreeuwden regelmatig moord en brand omwille van de verzinsels die Stone spon rond het onderzoek van openbaar aanklager van New Orleans Jim Garrison. Op het internet zijn sites te vinden waarin zowat alle bevindingen van Stone in de film scène voor scène worden weerlegd – hoewel we de makers van die site natuurlijk evenzeer op hun woord moeten geloven als Stone in zijn film.

Wie heeft John F. Kennedy vermoord? Volgens Stone... zowat iedereen, eigenlijk. De CIA, de FBI, het Pentagon, het Witte Huis, de politie van Dallas, anti-Castro Cubanen, de maffia... Op een bepaald moment in de film wordt Jim Garisson, gespeeld door Kevin Costner, in een verder nogal domme talkshow, gevraagd of er buiten Lee Harvey Oswald nog wel iemand is die er niet bij betrokken was, en de gedachte kwam bij me op dat dat zo stilaan een zeer goede vraag begon te worden.

De film vertrekt vanuit het onderzoek van Jim Garisson, die in z’n vrije tijd het Warren-rapport (de officiële versie van de feiten) begon te lezen en geobsedeerd geraakte door de gaten in het onderzoek, dat als een verzameling blunders en inconsistenties wordt voorgesteld. Garisson begint z’n eigen theorieën te ontwikkelen, en Oliver Stone volgt, camera op één schouder, bazooka op de andere, achter het stuur van een tank, mét een opgestoken middenvinger naar al wie commentaar had. Om u maar te zeggen dat Stone niet bepaald de meest subtiele filmmaker aller tijden is.

Heeft hij gelijk? Geen idee, er zijn in ieder geval niet al teveel mensen die zijn bevindingen willen ondersteunen, als je er de literatuur op naslaat. Maar ik heb zo’n vaag vermoeden dat dat voor de gemiddelde Belgische kijker geen doorslaggevende factor zal zijn – aangezien we niet, zoals de Amerikanen, als volk een emotionele link met het historische gebeuren hebben (of toch zeker niet zo’n sterke), zijn we in staat om de film op een meer nuchtere manier te bekijken en op waarde te schatten.

Wat je er ook van mag denken, de film is sowieso overtuigend. Voor mijn part slaat Stone de bal volledig mis, maar hij slaat met zoveel overtuiging en zoveel lef dat je als publiek drie uur lang helemaal mee bent. Hij preekt, jawel, maar hij doet dat op een overtuigende, eloquente manier en de onderliggende thema’s die hij aanraakt zijn duizendmaal belangrijker dan zijn historische gissingen.

Want uiteindelijk is 'JFK' een fabel voor onze tijd, een vertegenwoordiger van een gevoel dat al eerder leefde onder de Amerikanen – dat er méér gaande was met die moord, dat ze niet alles te horen hebben gekregen. Niemand die de film ziet, zal achteraf nog geloven dat Oswald alleen handelde, wat je voor het overige ook van de stellingen van de film mag denken. Doorheen de hele film voel je een oprecht beleefde woede van de kant van de filmmakers – woede dat een volk zomaar haar leider ontnomen kan worden, terwijl de regering niet eens de moeite doet om de zaak afdoend te onderzoeken. Woede dat de media haar verantwoordelijkheid niet opnam door verder te vragen toen het nog mogelijk was. Woede dat het volk zich in slaap liet sussen. De moord op JFK wordt hier gebruikt als een metafoor voor het verlies van onschuld, het definitieve begin van de corrumpering van een land dat eerder in een soortement slaap der onschuld had geleefd. 22 november 1963 was een keerpunt in de geschiedenis, omdat het de inherente corruptie van élk systeem naar boven bracht in Amerika, waar die corruptie voordien onvermoed was gebleven. Woede.

Het verhaal van 'JFK' is lang en complex, met tientallen personages en een overdonderende hoeveelheid feitenmateriaal. Om het publiek georiënteerd te houden, was het belangrijk goede acteurs te vinden, en de film is dan ook een rode loper geworden voor al wat naar Hollywood rook. Kevin Costner is het anker van de film als Jim Garisson, een kalme aanwezigheid, understated, de man die ons als publiek overal doorheen leidt en uiteindelijk het morele centrum van de film vormt. We delen zijn emoties van verontwaardiging, verwondering, angst en woede, zonder dat Costner daarom een grote show moet opzetten vol acteursmaniertjes. We zien hem grijzer worden gedurende de film, gedeeltelijk omwille van zijn leeftijd, maar vooral ook door het mentale verouderingsproces dat zijn personage op zeer korte tijd doormaakt.

Costner wordt bijgestaan door een pleiade aan bekende namen en gezichten, een tactiek die eerder werd gebruikt in grote films met veel personages: als we de acteurs kennen, wordt het makkelijker om te blijven volgen. Gary Oldman is Oswald, een zweterige, onbetrouwbare figuur die volgens de versie van Stone continu gemanipuleerd wordt en een gepast gevoel van angst en verdoemdheid weet over te brengen. Tommy Lee Jones speelt Clay Shaw/Bertrand, een gladde zakenman die al dan niet op hoog niveau bij de moord betrokken was en is volledig geloofwaardig, evenals Joe Pesci als David Ferrie, een ex-CIA agent die Cubanen opleidt voor een invasie van het eiland, en Kevin Bacon als Willie O’Keefe, een mannelijke prostituée die betrokken raakte bij zaken waar hij zich buiten had moeten houden. En dan zijn er nog Sissy Spacek, Michael Rooker, Jack Lemmon, Walter Matthau, Laurie Metcalf, Donald Sutherland en vele anderen, die ons de weg wijzen en de ervaring van de film zoveel rijker maken.

Stone experimenteert hier voor de eerste keer met de documentaire-achtige stijl die later zo’n beetje z’n handelsmerk zou worden: zwart-wit afgewisseld met kleur, 8 mm tegenover 16 en 32 mm, bewust artificiële belichting, gebruik van archiefbeelden en parallelmontage... Hij haalt alle trucs uit de kast om zijn publiek te overtuigen en te overdonderen, en al is het dan allemaal weinig subtiel, het werkt wel.

'JFK' is Oliver Stone’s beste film, historisch correct of niet. Je kunt niet anders dan absoluut gefascineerd zijn door zijn theorieën en zijn welbespraaktheid, door de visuele kracht ervan en de zuivere lef die de regisseur hier tentoonspreidt.

De inherente waarheid van 'JFK' is de deze: dat het de plicht is van iedere patriot om z’n regering met argusogen in de gaten te houden, en dat overduidelijke wanpraktijken zoals de deze aangeklaagd moeten worden – sla een slag in de lucht, maak wilde veronderstellingen die nergens op slaan. Dat is nog altijd beter dan te zwijgen.

Door Dennis Van Dessel 23/09/2003 - categorie : movie -