Scarface film bespreking Digg* filmbespreking

Scarface

Regie: Brian De Palma
Scenario: Oliver Stone
Met: Al Pacino, Steven Bauer, Michelle Pfeiffer, Mary Elisabeth Mastrantonio, Robert Loggia, F. Murray Abraham, Angel Salazar e.a.
1983 / USA / 16 jaar

Op speciaal verzoek duiken we nog eens in onze archiefdoos en rapen we er deze, min of meer klassiek geworden, gangsterfilm uit 1983 uit op. Brian De Palma regisseerde deze remake van het origineel met Paul Muni uit 1932, en kreeg er heel wat kritiek voor te slikken. “Te gewelddadig,” “ziekelijk”, “smerig”, dat waren slechts enkele van de kritieken die De Palma en zijn scenarist Oliver Stone kregen. Maar soms is de tijd goed voor een film, en worden pers en publiek jaren later gedwongen om hun mening te herzien. Dat was hier duidelijk het geval, en ondanks alles is Scarface bij consensus uitgeroepen tot het prototype van de gangsterfilm, nieuwe stijl. De rechtmatige voorganger van (weliswaar nog betere) misdaaddrama’s als 'Goodfellas'.

Al Pacino meet zich een kanjer van een Spaans accent aan in de rol van Tony Montana, een Cubaanse vluchteling die aan het begin van de jaren tachtig aan de kust van Miami terechtkomt. Hij was een kleine crimineel op Cuba, en zoals het hoort in het land van de onbegrensde mogelijkheden, wordt hij er nu een grote. Wanneer de legitieme benadering van de Amerikaanse droom vast lijkt te komen zitten in een luizig baantje als afwasser, besluit hij zijn diensten aan te bieden aan de uit zijn voegen barstende coke-industrie van die tijd. Na zijn waarde te bewijzen als loopjongen, werkt hij zich langzaam maar zeker een weg naar de top. Een bloederige weg, die een ontelbaar aantal lijken achterlaat.

De originele 'Scarface' was een nauwelijks verhulde verwijzing naar Al Capone en zijn drankhandel, een zeer tijdig onderwerp voor een film uit 1932. Net zo wilden Stone en De Palma een film maken over de drug van hun tijd: cocaïne. De recentere Scarface werd, tijdens de jaren negentig, dan ook een tijdsbeeld over een decennium dat voor maar al te veel mensen verloren ging in een wervelstorm van wit poeder. Het valt misschien moeilijk te vatten hoeveel mensen destijd coke snoven, en hoe normaal het tenslotte werd: overal waar men enigszins trendy wilde wezen, in elke discotheek, was het spul moeiteloos te vinden en werd het zo goed als openlijk gebruikt. Scarface was wellicht de eerste film die vragen stelde bij de herkomst van de drug, en het geweld dat aan de basis van de handel lag, zonder pardon in beeld bracht, op een volkomen realistische manier.

Brian De Palma is goed in het filmen van geweld, mag algemeen geweten zijn. Ook hier slaagde hij erin om de verbeelding van de kijker aan het werk te zetten, wat steeds de beste manier is om te werken. Er kwamen hevige reacties op de kettingzaagscène, waarin een compagnon van Tony Montana aan een douchekop wordt gehandboeid en vervolgens bewerkt met een kettingzaag. We zien een close-up van de ogen van het slachtoffer, spetterend bloed... En verder zien we eigenlijk niets. Maar onze verbeelding vult aan, en wanneer de film afgelopen is, verwijten we de regisseur dat hij ons dat alles zomaar in ons gezicht heeft geduwd. De Palma is meesterlijk in het spelen van dat soort spelletjes, hij doet het in bijna elke film (denk maar aan de verkrachtingsscène uit 'Casualties Of War', of de moorden uit 'Body Double'). 'Scarface' is opgebouwd uit misschien vier of vijf écht gewelddadige scènes tijdens z’n 171 minuten speelduur, maar die momenten zijn zo goed georchestreerd, dat ze ons nog lang bijblijven.

Wat ook veel mensen stoorde, was de sfeer van de film; de groezelige sfeer die je krijgt als je drie uur lang moet doorbrengen met een volkomen verwerpelijk personage. Wat 'Scarface' doet, en wat Scorsese later met zijn grootse gangsterfilms zou doen, is de misdaad tonen door de ogen van de misdadiger. En daarbij gaat het niet om baronnen van de maffia die zelf hun handen niet vuil maken, zoals in 'The Godfather', neenee, het gaat over de mannen die persoonlijk de trekker overhalen. Mannen die geen enkele morele code hebben, die ervan genieten anderen pijn te doen. Is dat storend? Ach, het is geen prettige filmervaring in de zin dat 'The Wizard Of Oz' dat is, maar het is te uitdagend en interessant om zomaar af te schrijven als “ziekelijk”.

Pacino zet hier een klassieke rol neer – de man die de Amerikaanse droom waarmaakte, en eraan tenonder ging. Zowat iedereen kan hem imiteren – die bekende regel: say hello to my little friend! – als u mij ooit op straat tegenkomt: voel u vooral niet geroepen om uw eigen interpretatie te geven, ik heb er al zoveel gehoord. Er straalt een soort van iconografie uit van een man die achter z’n bureau zit waarop een gigantische berg coke ligt, z’n neus onder het spul, en die nóg niet in staat is om zich vrolijk te voelen. Om iets te voelen, punt. Pacino vertolkt dat volkomen emotionele, fysieke en morele bankroet prachtig. Je bent gelijk blij dat de jaren tachtig voorbij zijn.

Het scenario is van Oliver Stone, zoals gezegd, en wie het werk van de man kent, zal weten wat dat betekent: verwacht u aan alles behalve subtiliteit. Stone houdt ervan zijn publiek met de voorhamer te bewerken, en dat doet hij hier opnieuw. De Palma is slim genoeg geweest om de geweldscènes op een redelijke manier te monteren, maar denk even hoe dat er op papier moet hebben uitgezien. Stone, die destijds maar net zelf van de coke af was, schrijft hier een script dat barst van de woede – wat moet je denken van iemand die dialogen verzint als: this town is like one big pussy, just waiting to be fucked? En vergeet niet dat de uiteindelijke ondergang van Tony veroorzaakt wordt door zijn weigering om een man met zijn vrouw en kinderen te vermoorden. Hij laat zijn laatste restje menselijkheid spreken, en dat mag niet ongestraft gaan. Zoals het hoort in het universum van Stone en De Palma – no good deed goes unpunished.

Sinds 1983 is 'Scarface' wel degelijk verouderd – de techniek om bepaalde scènes versneld weer te geven om een komisch effect te verkrijgen, werkt al lang niet meer, net zo min als de op flauwe popmuziek gezette montage van momenten waarop de gangsters van hun geld genieten. En ook is het een feit dat bijna drie uur gewoonweg te lang is voor het verhaal dat de makers hier willen vertellen. Na twee uur begin je het gevoel te krijgen dat je met bezoek zit dat net iets te lang wil blijven. Niet dat het zo erg wordt dat je dat bezoek bij z’n kraag eruit smijt, dat niet, maar toch...

Nu uit op een mooi verzorgde dvd, met bijpassende documentaire maar helaas geen commentaar, blijft 'Scarface' één van dé films van de jaren tachtig – geen meesterwerk, zoals sommigen beweren, maar absoluut de moeite waard.