Regie: Clint Eastwood
Scenario: Anthony Peckham
Met: Morgan Freeman, Matt Damon, Tony Kgoroge e.a.
134 min. / USA / 2009

Voor Digg*ers van: Goodbye Bafana, Cry Freedom en de zondagse eucharistieviering

Nelson Mandela is als filmpersonage al gespeeld door onder andere Danny Glover, Sidney Poitier, Dennis Haysbert en nu Morgan Freeman, waarmee hij zich heeft ontwikkeld tot het prestigepersonage bij uitstek voor elke zwarte acteur die zichzelf wil bewijzen. Het is nu enkel nog wachten tot Eddie Murphy eens een komedie wil maken over een met flatulentie worstelende Zuid-Afrikaanse president. Al die filminterpretaties hebben echter één ding gemeen: ze laten zichzelf verlammen door hun respect voor de echte persoon. De gemiddelde film-Mandela is niet zozeer een menselijk wezen, als wel een vat vol wijsheden dat volkomen immuun is voor elke vorm van zwakheid. Al wat hij zegt, is dan ook doordrongen van nobele intenties en al wat hij doet, een onzelfzuchtige heldendaad ten dienste van zijn volk. Niet dat Mandela dat respect niet verdiend zou hebben - je zult maar eens 27 jaar in de bak hebben gezeten om daarna de verantwoordelijken zelf vrij te pleiten - maar als je een boeiend drama in elkaar wil steken rond zo'n persoon, dan kom je doorgaans niet erg ver. Hoe maak je immers een film over een icoon? Morgan Freeman liep ongeveer een decennium lang rond met het idee een prent over de man te maken, maar noch hij, noch zijn regisserende buddy Clint Eastwood, heeft dat probleem kunnen oplossen. Ondanks alle goede bedoelingen (en echt: die druipen er van af), is ‘Invictus' dan ook weinig meer geworden dan een zoveelste heiligenportret.

Het is 1995 en Zuid-Afrika speelt gastland voor de wereldbeker rugby. Voor de meeste zwarte Afrikaners is het (vrijwel uitsluitend blanke) nationale team, de Springbokken, een relikwie van de Apartheid - als ze al naar wedstrijden gaan kijken, dan supporteren ze voor de tegenspeler. Maar Mandela ziet in de wereldbeker een kans om de eenheid van zijn land te vergroten. Hij manipuleert kapitein François Pienaar (Matt Damon) om met zijn ploeg naar de townships te gaan en daar zwarte kinderen het spel aan te leren. Hij maakt actes de présence op matchen en gebruikt alle middelen die hij heeft om het imago van de Springbokken op te krikken - wat eens een symbool was voor de onderdrukking van het verleden, wordt nu een symbool voor de eendracht van de toekomst.

Nou, als dàt allemaal niet verheffend en geheel oecumenisch verantwoord klinkt, dan weet ik het ook niet meer. ‘Invictus' zit zo afgeladen vol met overduidelijk inspirerend bedoelde momenten en recht uit de ziel gescheurde speechen, dat je eerder het gevoel hebt in een mis te zitten dan in een cinema. In feite zijn er twee belangrijke struikelblokken waar de film over valt. Het eerste is de voorpelbare portrettering van Mandela als goedheiligman, die continu edelmoedigheid lekt uit al zijn porieën en lichaamsopeningen. Die eindeloze adoratie verhindert dat hij als personage tot leven komt - naar het einde toe krijgen we hier en daar toch een kort menselijk momentje, zoals één waarin hij een krat wijn inzet op de uitslag van de finalematch, maar verder gaat het niet. Voor het overige is hij een wandelend, pratend symbool voor al wat goed is. En symbolen kunnen heel mooi en nuttig zijn, maar als hoofdpersonage voor een drama ben je er maar weinig mee. Freeman speelt hier de rol waarvoor hij geboren is en slaagt er in om ons te doen vergeten dat hij het accent en de fysieke maniertjes van iemand anders aan het imiteren is, maar uiteindelijk blijft hij een afgod spelen - iemand die eerder bewondering dan sympathie oproept.

Het tweede grote probleem is dat het scenario blijft steken in algemeenheden. Eastwood wil een film maken over het conflict tussen blank en zwart in het recent democratisch gemaakte Zuid-Afrika, en hoe Mandela de wereldbeker rugby heeft gebruikt om dat conflict te helpen oplossen. Oké, prima. Maar "blank" en "zwart" zijn geen personages, waardoor we ook niet met hen kunnen meeleven. Wie krijgen we wel als personages? Mandela, die door zo goed als iedereen verafgood wordt (behalve door de zure vader van Matt Damon, die niet verder raakt dan wat mottige opmerkingen telkens Mandela op tv verschijnt), en Pienaar, die... nuja, die een rugbyspeler is. En die aan het begin van de film kritiek krijgt omdat de Springbokken te dikwijls verliezen. En dat is het dan wel zo'n beetje. De hoofdpersonages maken in de loop van de film niet zo veel mee - ze komen niet voor een zware crisis te staan en ze veranderen ook niet fundamenteel van karakter. Dat houdt in dat zowat alle personages 134 minuten lang staan te praten over hoe belangrijk de rugbyploeg wel is voor het land en hoe groot de eenheid is die de wereldbeker naar Zuid-Afrika brengt, maar dat daar niet veel van gedramatiseerd wordt. Het wordt ons verteld, maar we voelen er niks van. Elk goed filmverhaal is gebaseerd op het principe van een personage dat op de één of andere manier een crisis doormaakt en wanneer de crisis ten einde is, is ook de film gedaan. ‘Invictus' wil dat personage blijkbaar vervangen door een heel land, en dat werkt dus niet. De boeiendste verhaallijn is ongetwijfeld die rond de lijfwachten van Mandela: een oncomfortabele mix tussen zwarten en blanke veiligheidsagenten die enkele jaren eerder de zwarten nog verrot sloegen. Naar het einde van de film toe leren ze elkaar toch waarderen en vertrouwen - die plotlijn werkt, omdat Eastwood daar doet wat hij in de rest van de film veel te weinig doet: hij dramatiseert in plaats van te prediken.

Het gevolg is dat we een rechtgeaarde film vol goede bedoelingen krijgen, die na een uurtje echter behoorlijk langdradig begint te worden. Eastwood schuwt het cliché en het melodramatische bombast overigens niet: de match tegen Nieuw-Zeeland waarmee het WK eindigt, wordt over zo'n 20 minuten uitgesmeerd, is vrijwel volledig in slow-motion gefilmd en (spoiler!) eindigt er natuurlijk mee dat blank en zwart elkaar hysterisch van vreugde in de armen vallen na de overwinning. Hilarisch hoogtepunt: Matt Damon die voor de beslissende play zijn teamgenoten toeschreeuwt: "The whole country is watching! This is our destiny!"

 Voor wie het nog niet duidelijk mocht zijn: Nelson Mandela is wel degelijk een hele grote meneer. Misschien is hij wel té groot om een film over te maken, want telkens iemand dat probeert, verkrampt hij meteen van pure bewondering. ‘Invictus' is typisch een film die nog duizend keer gebruikt zal worden in godsdienstlessen overal ten lande, maar een meeslepend drama is nog wel wat anders.

Door Dennis Van Dessel 19/01/2010 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

 Lees de reacties (5) van anderen of geef uw mening

  Reacties

Door paris op 19/01/2010 om 18:06

Dennis,
wederom had je het niet beter kunnen verwoorden. Het lijkt soms wel of ik de enige ben die de films van Clint Eastwoord bijzonder matig vind. In de bioscoop waarin ik Invictus heb gezien ging de meerderheid notabene klappen na de film. Ik had meer zin om mijn geld terug te vragen (naar een potje rugby kan ik ook op TV kijken).Om nog maar te zwijgen over Gran Torino, ook heel middelmatig, maar ook daar ben ik (bijna) de enige in. Dus nogmaals bravo voor je recensie.

Door tRAVIS op 20/01/2010 om 09:33

Velen onder ons trappen in de val van bevestiging van de eigen mening om zo tot een waarde-oordeel te komen welke dan als finaal dient beschouwd te worden voor de anderen. Het is een psychologische dwaling om zo tot een aanvaardbare conclusie te komen, maar ach, een kniesoor die zich daar aan stoort wanneer het over iets futiels als filmrecensies gaat, toch? Maar wanneer dan iemand de klassieke doch oerdegelijke filmvertelstijl van Clint Eastwood als matig aanziet, en zich daarbij dan nog gesterkt ziet door een commentaarstukje over slechts 1 van zijn films, vraagt een mens zich af waarom er überhaupt nog filmbesprekingen gepubliceerd worden. Uiteindelijk geloof je wat je wil geloven, en kijk je langs de voor jou dan 'afwijkende' passages. Niettemin zal 'k me deze week best zelf gaan vergewissen of good old Clint zijn touch kwijt is...

Door op 20/01/2010 om 11:19

Het lijkt mij dat je je eigen mening ook als tamelijk finaal beschouwt. Het is overigens zeer denigrerend om, zonder de film zelfs maar gezien te hebben, de mening van een ander af te schuiven op een psychologische dwaling. En filmrecensies zijn enkel futiel als u gelooft in een (culturele) maatschappij waarin alles maar zonder morren klakkeloos wordt aanvaard.

Door Johnny Guitar op 20/01/2010 om 13:12

Prachtig geschreven stuk, wat precies mijn gevoelens naar de film toe verwoord. Bedankt Dennis.

Door tRAVIS op 20/01/2010 om 15:47

Dan is de boodschap/vraagstelling niet helemaal overgekomen zoals gepland was. Het gaat me enkel om het feit dat mensen zich toch zo snel/makkelijk gesterkt/bevestigd voelen in hun eigen mening enkel omdat er ergens een publicatie die mening 'staaft', that's all.

  Reageren