Regie: Milos Forman
Scenario: Peter Schaffer
Met: F. Murray Abraham, Tom Hulce, Elizabeth Berridge, Simon Callow, Rou Dotrice, Jeffrey Jones, Christine Ebersole e.a.
173 min. (151 min. oospronkelijke versie) / USA / Alle leeftijden

Terry Gilliam zei in zijn director’s commentary voor '12 Monkeys', dat hij niet geloofde in het idee van een zogenaamde director’s cut, een herziene versie van een film, jaren na de oorspronkelijke uitgave ervan. "Als je je naam op de aftiteling zet, dan is dat jouw versie van de film, dàt is de director’s cut, en daarmee uit."

Misschien heeft hij wel gelijk. De popularisering van het medium dvd heeft ervoor gezorgd dat de director’s cuts de laatste jaren als paddestoelen uit de grond schoten. Oliver Stone deed het met 'Natural Born Killers', Wolfgang Petersen met 'Das Boot'. Ook films als 'The Last Emperor' en 'The Exorcist' kregen een tweede leven in een langere versie. Heel vaak voegen de nieuwe beelden in dergelijke heruitgaven weinig toe aan de film, zeker niet voor de occasionele filmganger. In het geval van 'Apocalypse Now Redux' en 'The Exorcist' gaf het een nieuwe generatie in ieder geval de gelegenheid om deze klassiekers op een groot scherm te zien.

De director’s cut van 'Amadeus', Milos Formans muzikaal drama uit 1984, beleefde zijn Belgische première op het filmfestival van Gent, en werd meteen daarna op dvd gesmeten – de dvd-behandeling van de film is uitstekend, daar niet van, met geluid dat voor de trotse bezitters van een surroundsysteem bijna voor DTS zou kunnen doorgaan (hoewel het dat niet is). Maar wie er niet bij was in Gent, heeft hem dus nog steeds niet in een bioscoop kunnen bewonderen, wat eeuwig zonde is.

Ik zag de film voor het eerst toen ik een jaar of tien was, en zoals dat voor zoveel mensen het geval was – ook voor mensen die heel wat ouder dan tien waren – was 'Amadeus' mijn eerste introductie met klassieke muziek in het algemeen en Mozart in het bijzonder. Lange stukken opera die het verhaal kleuren en er een emotionele context aan geven, waren op die leeftijd een beetje te veel van het goede, maar ik was wel gefascineerd door de manier waarop Forman de muziek gebruikte om zijn verhaal te vertellen. Hoe hij erin slaagde om weer te geven hoe de personages zich voelden door een klassiek stuk van de plank te nemen en het volume wijd open te draaien. Ook was het heerlijk om te zien hoe Forman zijn beeld van de ene hoek tot de andere vulde met verrukkelijke details van de 18de eeuw. Samen met Stanley Kubricks 'Barry Lyndon', is Amadeus wellicht de meest authentiek aanvoelende historische film die ik ook heb gezien. Forman profiteerde dan ook, niet geheel toevallig veronderstel ik, van de speciale lenzen die Kubrick ontwikkelde voor Barry Lyndon, zodat er bij louter kaarslicht gefilmd kon worden.

Die liefde voor 'Amadeus' is eigenlijk nooit geminderd over de jaren, en elk jaar floepte ik mijn versleten videokopie wel eens in de recorder om hem opnieuw te bekijken. Kunt u nagaan hoe blij ik nu ben met de nagelnieuwe dvd-editie. Nog nooit eerder waren beeld en geluid zo helder, was de illusie van de film zo perfect. Het feit dat we eindelijk de film in breedbeeld te zien krijgen, zal hier ook wel voor iets tussenzitten.

Het meest opvallende aan 'Amadeus', is dat de film in wezen helemaal niet over Mozart gaat, maar over Antonio Salieri, hofcomponist van keizer Josef II. We ontmoeten Salieri als een jongen die tot God bidt om een beroemd componist te worden, en wiens gebed verhoord wordt – tot Mozart op de proppen komt.

Salieri is een complexe figuur in de film, en het is prachtig om te zien hoe F. Murray Abraham – een acteur die later nooit nog in zo’n goeie film zou zitten – in alle nuances van zijn vertolking extra informatie legt om op een subtiele manier ons uit te leggen wie die kerel eigenlijk is. Hij haat zijn ouders, voelt zich door hen verwaarsloosd, en hij wil zijn muziek in de eerste plaats gebruiken om geliefd te worden. Om populair te zijn. Let erop dat hij in zijn gebed, helemaal aan het begin van de film en zijn leven, niet zozeer vraagt om mooie muziek te mogen schrijven, als wel om bemind te worden door iedereen. Dat is de voornaamste drijfveer, en wanneer Mozart het hof van Wenen binnenwalst, giechelend en paraderend, komt Salieri in zijn schaduw te staan.

Salieri realiseert zich nu dat zijn eigen muziek nooit meer dan middelmatig zal worden, en hij besluit Mozart te vernietigen – het werktuig van een God die hem wel in staat stelde perfectie te herkennen, maar niet om het te creëren.

Opvallend hierbij is dat de deal die Salieri met God maakte in zijn gebed aan het begin van de film, nooit wordt doorbroken. Salieri is een gerespecteerd man, terwijl Mozart door iedereen als een schertsfiguur wordt aanzien. Keizer Josef is terughoudend in zijn lof aan Mozarts adres, de nieuwe opera van Salieri noemt hij zonder enige twijfel “de beste aller tijden”. Mozart stapelt de schulden op, wordt tenslotte uit de koninklijke opera geweerd en gaat een vaudeville schrijven voor het volkstheater – 'Die Zauberflöte'. De enige die Mozarts talent echt herkent, is Salieri zelf, en hoewel God hem alles gaf waarom hij gevraagd had – populariteit, vriendschap, standing in de maatschappij – blijkt het uiteindelijk toch niet genoeg. Zoals het vaak is: het is niet genoeg dat het met mij goed gaat, het moet een ander ook slecht gaan. Salieri is niet is staat om van iets te genieten, aangezien hij altijd tegenstanders zal blijven zien, nadelen aan zijn eigen positie. In zijn relaties met vrouwen lijkt hij wel impotent, nauwelijks in staat tot flirten, maar wel diep begerig. Zijn enige fysieke zwakte is zijn voorliefde voor zoetigheden, die in zijn geval alle andere bronnen van genot vervangen.

Mozart zelf wordt afgeschilderd als een rockmuzikant avant la lettre, die steeds dronken is, houdt van wein, weib und gesäng, met een roze pruik op z’n hersens rondloopt en wiens flat bezaaid is met bladen muziek en lege flessen. We zien hem zó z’n piano in de fik steken, net als Jerry Lee Lewis jaren later zou doen. Alle grote genieën deden luchtig over hun eigen talent – waarom denk je dat een schrijver als Nabokov liever vlinders ging vangen dan dat hij interviews gaf, of dat Einstein zo berucht z’n tong uitstak naar een fotograaf? Tom Hulce slaagt erin om dan weer op het kinderachtige af frivool te zijn, dan weer om te slaan in het kind dat bang is van z’n vader en zich, gewoon om af te zijn van zijn teneerdrukkende schaduw, letterlijk het graf in werkt.

Milos Forman vult het scherm met goede acteurs en een absoluut realistisch aanvoelend ontwerp, waarbij hij de balans van de film tussen dramatisch en geestig perfect weet te bewaren. Kleine momenten, zoals Salieri’s reactie op de opvoering van 'Don Giovanni', bleven mij op de een of andere manier nog het beste bij. De muziek lijkt wel een verwoording van wat er in zijn hoofd gebeurt, en Abrahams gezicht tijdens die scène drukt die unieke mengeling van afgrijzen en verrukking over de muziek uit, op een feilloze manier.

Maakt het enig verschil of u de originele versie ziet of de director’s cut? Weinig. Ongeveer twintig minuten extra materiaal werd opnieuw ingevoegd, die de film niet beter of slechter maken dan hij vroeger was. Slechts één scène lijkt echt iets wezenlijks toe te voegen aan de film: een tweede ontmoeting tussen Constanze, Mozarts vrouw, en Salieri. Salieri’s gevoelens tegenover vrouwen in het algemeen én tegenover Mozart worden in deze scène verder uitgediept, en ook de eindscène, waarin Constanze Salieri verzoekt haar huis te verlaten, krijgt er een nieuwe betekenis door.

Voor het overige zullen enkel de fans de nieuwe scènes echt kunnen waarderen, voor alle anderen zal het allicht weinig uitmaken. Hoe het ook zij, 'Amadeus' is een moderne klassieker, als biografie waarschijnlijk weinig betrouwbaar – dat zeggen de muziekhistorici ons in ieder geval – maar als dramatische film bijzonder krachtig. Zeg van het waarheidsgehalte van het verhaal wat je wil, maar Amadeus, die Mozart afschilderde als de Herman Brood van zijn tijd, heeft ongetwijfeld meer mensen voor zijn muziek ingewonnen dan alle stoffige muziekprofessoren ter wereld tesamen. Rock on, Mozart! Rock on!

Door Dennis Van Dessel 18/09/2003 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

 Lees de reacties (9) van anderen of geef uw mening