Regie: Paul Verhoeven
Scenario: Gerard Soeteman, Paul Verhoeven
Met: Carice Van Houten, Sebastian Koch, Derek de Lint, Thom Hoffman e.a.
145 min. / NL / 2006

Sommige mensen veranderen nooit: tijdens de jaren zeventig profileerde Paul Verhoeven zich als een getalenteerd viespeukje in de Nederlandse filmindustrie, die geobsedeerd was door tieten en fascisten (niet noodzakelijk in die volgorde). De Hollandse goegemeente haalde collectief de neus op voor zijn soms expliciete stukjes cinema (Rutger Hauer die met z'n blote handen een drol van Monique Van De Ven uit de plee vist voor nadere inspectie, waarom ook niet?), en pestte hem dan ook de oceaan over met treiterige recensies en financiële besognes. In Amerika filmde de regisseur zichzelf de onsterfelijkheid in door tussen de benen van Sharon Stone te loeren, enkel om zijn eigen carrière helemaal om zeep te helpen met ‘Showgirls', een film die allicht nog goed gebruikt kan worden als cursusmateriaal voor gynaecologen in wording. Nu, zes jaar nadat hij tegen z'n eigen zin ‘Hollow Man' maakte, keert Verhoeven terug naar de heimat met ‘Zwartboek', en waar gaat het over? Verdomd, het gaat over tieten en fascisten. Niet noodzakelijk in die volgorde.

Carice Van Houten (ooit nog in ‘Minoes') speelt Rachel Steinn, een joodse zangeres die tijdens de Tweede Wereldoorlog onderduikt op het Nederlandse platteland. Wanneer de boerderij waar ze woont wordt gebombardeerd, komt Rachel na heel wat omzwervingen bij het verzet terecht. Ze laat haar haar (àl haar haar) blond verven en gaat vanaf nu door het leven als Ellis de Vries. Op bevel van verzetsleider Gerben Kuipers (Derek de Lint), papt Rachel in ware Mata Hari-stijl aan met SD-commandant Müntze (Sebastian Koch), in de hoop dat ze van hem voldoende te weten zal komen om het leven te redden van enkele gevangen genomen kameraden. Tijdens die opdracht komt ze echter tot de conclusie dat er een verrader in het verzet zit, én wordt ze zowaar verliefd op Müntze. Miserie alom, dus.

Verhoeven is altijd al gefascineerd geweest door wat je, een beetje pompeus misschien, een mythologiserende benadering van de Tweede Wereldoorlog kunt noemen. Wat dat inhoudt, is dat hij geen verhalen wil vertellen over nazi's, maar over Nazi's, van die sinistere figuren met littekens in het gezicht die onheilspellend over hun sigarettenrook heenkijken terwijl ze zichtbaar de één of andere foltering staan te bedenken. Hij wil geen film maken over verzetshelden, maar over Verzetshelden, die in geval van nood het dichtstbijzijnde machinegeweer grijpen en met een spitse one-liner hun vijanden omver knallen. Dit is de Tweede Wereldoorlog als jongensboek, als opwindend avontuur waar weliswaar verdomd veel doden vallen, maar iedereen die sterft dan toch op een opwindende, coole manier de pijp uit gaat.

Verhoevens film lijkt één lange hyperbool. Als dit een roman was, zou hij vol uitroeptekens staan. Erg geloofwaardig dreigt ‘Zwartboek' daarmee nooit te worden, met heel wat scènes en dialogen die zo ongeloofwaardig en kitscherig zijn dat het ronduit lachwekkend wordt. Een paar van de beste gillers als voorbeelden? In een bepaalde scène stormt een regiment SS-soldaten de schuilplaats van het verzet binnen. Alles lijkt verloren, tot één van de Hollanders een geweer pakt en eigenhandig al die moffen omlegt. Daarna kijkt hij even naar buiten en concludeert: "Gelukkig. Ze waren alleen." Dà's een meevaller.

In een andere scène zien we hoe een extreem religieus katholiek lid van het verzet finaal doortrapt en een collaborateur vol kogels jaagt onder het hysterisch uitstoten van de zin: "Je mag niet vloeken, godslasteraar!" Right on! Even later laat één van zijn collega's een kogel uit z'n schouder verwijderen met enkel een slok jenever als verdoving, zonder evenwel te vergeten eerst te toosten. Maar mijn favoriet is een scène waarin Derek de Lint met een intense blik de camera in staart terwijl hij zegt: "Waar dan ook..." (en de camera komt dichter) "hoe dan ook..." (de camera komt nog dichter) "wanneer dan ook..." (nóg dichter!) "die moffenhoer gaat eraan!" Jaja, er valt wat te lachen in ‘Zwartboek'.

En dan hebben we het nog niet gehad over de protserige seksscènes (Fassbinder lijkt nooit veraf) of bepaalde momenten die geen nadere omschrijving verdragen maar te maken hebben met een enorme emmer stront. Yummie. Verhoeven probeert z'n film te maskeren als een bespiegeling over de moraliteit van de oorlog, en heel wat critici lijken er nog in te trappen ook. Müntze is een nazi, maar hij is ook gewoon een sympathieke pee. Collaborateur Ronnie lijkt een klassieke moffenhoer, maar blijkt uiteindelijk nog niet zo'n kwaaie te zijn. De boodschap: goed en slecht zijn niet altijd duidelijk te onderscheiden onder extreme omstandigheden als een oorlog. Da's leuk om te weten, maar let's face it: het is toch maar een schaamlapje dat Verhoeven moet toelaten om zijn kitsch en camp onder het mom van serieuze filmmakerij te kunnen uitbrengen. Idem dito voor een weinig overtuigende subtext rond de hedendaagse Amerikaanse politiek: de Duitsers noemen de aanslagen van het verzet "terrorisme", waar ze dus met recht en rede tegen kunnen reageren. Nudge, nudge, wink-wink, say no more.

Misschien had ik wel méér respect kunnen opbrengen voor ‘Zwartboek' als Verhoeven niet zo hypocriet was geweest over zijn bedoelingen: een crappy exploiterend verhaaltje waarin de Tweede Wereldoorlog als achtergrond wordt gebruikt voor een ongegeneerd sleazefest, nog tot daar aan toe. Maar de regisseur probeert er het air van een relevant geschiedkundig verhaal aan te geven, en dat is het nu eenmaal niet. Vooral ook omdat de beweringen dat ‘Zwartboek' waar gebeurd zou zijn, best met een flinke korrel zout genomen kunnen worden - Verhoeven en coscenarist Gerard Soeteman verzamelden enkele verhalen uit de Tweede Wereldoorlog en regen dat vervolgens aaneen tot een enkel verhaal dat nooit heeft plaatsgevonden. Door verschillende gebeurtenissen te concentreren tot één scenario, krijg je haast vanzelf de overdrijving die je hier ziet.

Verhoeven kan wel filmen, natuurlijk: elke cent van het enorme budget is op het scherm te zien, met geweldige decors, kostuums en special effects, en zwierig camerawerk. Je verveelt je geen moment, het gaat goed vooruit... Maar who cares? Kitsch is amusant, ja, natuurlijk is het dat. Maar dat mag je absoluut niet verwarren met een kenmerk van kwaliteit. Het enige dat écht goed is aan ‘Zwartboek' is de hoofdrol van Carice Van Houten, die bewijst dat ze zelfs met haast onuitspreekbare dialogen tóch nog aan de slag kan. Verder zou ik deze rustig overslaan.

Door Dennis Van Dessel 30/11/2006 - categorie : movie -

verstuur dit artikel aan een vriend    Share on Facebook

 Lees de reacties (10) van anderen of geef uw mening